Morfologiya · § 3
Ot
Ot — keng maʼnodagi narsani bildiradigan mustaqil soʻz turkumi: shaxs (oʻqituvchi), buyum (stol), joy (Fargʻona), hodisa (yomgʻir) yoki mavhum tushuncha (baxt). Ot “kim?”, “nima?”, “qayer?” soʻroqlariga javob beradi, son, egalik va kelishik bilan oʻzgaradi, gapda koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi boʻlib keladi. Oʻzbek tilida otning grammatik jinsi yoʻq.
Otning soʻroqlari
“Kim?” soʻrogʻi faqat kishilarni bildiradigan otlarga beriladi. Qolgan barcha narsalarga, jumladan hayvonlarga ham “nima?” soʻrogʻi beriladi — bu jihatdan oʻzbek tili rus tilidan farq qiladi. “Qayer?” soʻrogʻi joy nomlariga beriladi. Kelishiklarda soʻroq ham ot bilan birga shaklini oʻzgartiradi: kimga? nimani? qayerda?
Kim keldi? — Hamshira keldi. Bu nima? — Bu mushuk. Qayerga bordingiz? — Buxoroga.
Otlarning maʼno turlari
| Turi | Nimani bildiradi | Misollar |
|---|---|---|
| Atoqli ot | yakka shaxs, joy yoki narsaning maxsus nomi | Alisher, Sirdaryo, Oʻzbekiston |
| Turdosh ot | bir turdagi narsalarning umumiy nomi | shahar, daryo, talaba |
| Aniq ot | koʻrish, ushlash mumkin boʻlgan narsa | daftar, olma, tosh |
| Mavhum ot | tushuncha, his-tuygʻu, holat | aql, sevinch, doʻstlik |
| Jamlovchi ot | bir turdagi narsalar toʻpini bir butun holda ataydi | poda, qoʻshin, xalq |
Atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi: Nargiza, Amudaryo, Oybek. Gazeta, jurnal, korxona va asar nomlari qoʻshtirnoq ichida beriladi: “Xalq soʻzi” gazetasi.
Grammatik kategoriyalar va qoʻshimchalar tartibi
Otning uchta grammatik kategoriyasi bor: son (-lar), egalik va kelishik. Ularning qoʻshimchalari asosga qatʼiy tartibda qoʻshiladi: asos + son + egalik + kelishik. Qoʻshimchalarning har biri boʻlmasligi mumkin, lekin tartibi oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, otning kichraytirish-erkalash shakllari bor: kitobcha, qoʻzichoq, oyijon. Har bir kategoriya alohida darsda koʻrib chiqilgan.
doʻst + lar + im + ga = doʻstlarimga; uy + imiz + da = uyimizda; shahar + lar + ning = shaharlarning
Otlarning tuzilishi va yasalishi
Tuzilishiga koʻra otlar sodda (tosh), yasama (ishchi), qoʻshma (toshbaqa, kungaboqar) va juft (ota-ona, aka-uka) boʻladi. Qoʻshma otlar qoʻshib, juft otlar chiziqcha bilan yoziladi. Ot yasovchi asosiy qoʻshimchalar jadvalda berilgan, batafsil — soʻz yasalishi haqidagi darsda.
| Qoʻshimcha | Maʼnosi | Misollar |
|---|---|---|
| -chi | kasb, mashgʻulot egasi | ishchi, ovchi |
| -lik | mavhum tushuncha, holat | doʻstlik, bolalik |
| -chilik | soha, mashgʻulot turi | dehqonchilik, bogʻdorchilik |
| -zor | biror narsa koʻp oʻsadigan joy | gulzor, paxtazor |
| -xona | xona, bino | oshxona, dorixona |
| -dosh | umumiylik, sheriklik | sinfdosh, vatandosh |
| -shunos | soha mutaxassisi | tilshunos, tarixshunos |
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Rus tilidagi jinsni koʻchirish: “oʻqituvchi”, “shifokor”, “talaba” soʻzlari erkakka ham, ayolga ham birdek tegishli; zarur boʻlsa, aniqlashtiriladi: ayol shifokor. “Shoir — shoira” kabi juftlar arab tilidan oʻzlashgan soʻzlar boʻlib, grammatik jins emas. 2) Hayvonlarga “kim?” soʻrogʻini berish: toʻgʻrisi — “Bu nima? — Qoʻy”. 3) Qoʻshma otlarni ajratib, juft otlarni chiziqchasiz yozish: toʻgʻrisi — toshbaqa, ota-ona. 4) Atoqli otlarni kichik harf bilan yozish: toʻgʻrisi — Toshkent, Zarafshon.
Oʻzingizni tekshiring — otning gapdagi vazifasi: Akam — shifokor (kesim). Onamning roʻmoli yangi (“onamning” — aniqlovchi, “roʻmoli” — ega). Maktabda uchrashdik (oʻrin holi). Kitobni oʻqidim (toʻldiruvchi).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
