UzLocal

Morfologiya · § 3

Ot

Ot — keng maʼnodagi narsani bildiradigan mustaqil soʻz turkumi: shaxs (oʻqituvchi), buyum (stol), joy (Fargʻona), hodisa (yomgʻir) yoki mavhum tushuncha (baxt). Ot “kim?”, “nima?”, “qayer?” soʻroqlariga javob beradi, son, egalik va kelishik bilan oʻzgaradi, gapda koʻpincha ega yoki toʻldiruvchi boʻlib keladi. Oʻzbek tilida otning grammatik jinsi yoʻq.

Otning soʻroqlari

“Kim?” soʻrogʻi faqat kishilarni bildiradigan otlarga beriladi. Qolgan barcha narsalarga, jumladan hayvonlarga ham “nima?” soʻrogʻi beriladi — bu jihatdan oʻzbek tili rus tilidan farq qiladi. “Qayer?” soʻrogʻi joy nomlariga beriladi. Kelishiklarda soʻroq ham ot bilan birga shaklini oʻzgartiradi: kimga? nimani? qayerda?

Kim keldi? — Hamshira keldi. Bu nima? — Bu mushuk. Qayerga bordingiz? — Buxoroga.

Otlarning maʼno turlari

Otlarning turlari
TuriNimani bildiradiMisollar
Atoqli otyakka shaxs, joy yoki narsaning maxsus nomiAlisher, Sirdaryo, Oʻzbekiston
Turdosh otbir turdagi narsalarning umumiy nomishahar, daryo, talaba
Aniq otkoʻrish, ushlash mumkin boʻlgan narsadaftar, olma, tosh
Mavhum ottushuncha, his-tuygʻu, holataql, sevinch, doʻstlik
Jamlovchi otbir turdagi narsalar toʻpini bir butun holda ataydipoda, qoʻshin, xalq

Atoqli otlar bosh harf bilan yoziladi: Nargiza, Amudaryo, Oybek. Gazeta, jurnal, korxona va asar nomlari qoʻshtirnoq ichida beriladi: “Xalq soʻzi” gazetasi.

Grammatik kategoriyalar va qoʻshimchalar tartibi

Otning uchta grammatik kategoriyasi bor: son (-lar), egalik va kelishik. Ularning qoʻshimchalari asosga qatʼiy tartibda qoʻshiladi: asos + son + egalik + kelishik. Qoʻshimchalarning har biri boʻlmasligi mumkin, lekin tartibi oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, otning kichraytirish-erkalash shakllari bor: kitobcha, qoʻzichoq, oyijon. Har bir kategoriya alohida darsda koʻrib chiqilgan.

doʻst + lar + im + ga = doʻstlarimga; uy + imiz + da = uyimizda; shahar + lar + ning = shaharlarning

Otlarning tuzilishi va yasalishi

Tuzilishiga koʻra otlar sodda (tosh), yasama (ishchi), qoʻshma (toshbaqa, kungaboqar) va juft (ota-ona, aka-uka) boʻladi. Qoʻshma otlar qoʻshib, juft otlar chiziqcha bilan yoziladi. Ot yasovchi asosiy qoʻshimchalar jadvalda berilgan, batafsil — soʻz yasalishi haqidagi darsda.

Ot yasovchi asosiy qoʻshimchalar
QoʻshimchaMaʼnosiMisollar
-chikasb, mashgʻulot egasiishchi, ovchi
-likmavhum tushuncha, holatdoʻstlik, bolalik
-chiliksoha, mashgʻulot turidehqonchilik, bogʻdorchilik
-zorbiror narsa koʻp oʻsadigan joygulzor, paxtazor
-xonaxona, binooshxona, dorixona
-doshumumiylik, sherikliksinfdosh, vatandosh
-shunossoha mutaxassisitilshunos, tarixshunos

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Rus tilidagi jinsni koʻchirish: “oʻqituvchi”, “shifokor”, “talaba” soʻzlari erkakka ham, ayolga ham birdek tegishli; zarur boʻlsa, aniqlashtiriladi: ayol shifokor. “Shoir — shoira” kabi juftlar arab tilidan oʻzlashgan soʻzlar boʻlib, grammatik jins emas. 2) Hayvonlarga “kim?” soʻrogʻini berish: toʻgʻrisi — “Bu nima? — Qoʻy”. 3) Qoʻshma otlarni ajratib, juft otlarni chiziqchasiz yozish: toʻgʻrisi — toshbaqa, ota-ona. 4) Atoqli otlarni kichik harf bilan yozish: toʻgʻrisi — Toshkent, Zarafshon.

Oʻzingizni tekshiring — otning gapdagi vazifasi: Akam — shifokor (kesim). Onamning roʻmoli yangi (“onamning” — aniqlovchi, “roʻmoli” — ega). Maktabda uchrashdik (oʻrin holi). Kitobni oʻqidim (toʻldiruvchi).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari