UzLocal

Morfologiya · § 16

Feʼl mayllari

Feʼl mayli — harakatning voqelikka munosabatini soʻzlovchi nuqtai nazaridan koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat amalda yuz beradimi, buyuriladimi yoki istaladimi, shartga bogʻliqmi yoxud faqat rejalashtirilganmi. Maktab grammatikasida toʻrt mayl ajratiladi: aniqlik (xabar) mayli, buyruq-istak mayli, shart mayli va maqsad mayli. Mayl koʻrsatkichi negiz va boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-sa-m.

Toʻrt mayl (yozmoq feʼli)
MaylMaʼnosiKoʻrsatkichiMisol
Aniqlik maylimaʼlum zamonda yuz bergan, berayotgan yoki beradigan harakatzamon koʻrsatkichlari: -di, -gan, -yap, -a/-y va boshqalaryozdi, yozyapti
Buyruq-istak maylibuyruq, iltimos, maslahat, istakmaxsus shaxs-son qoʻshimchalari: -(a)y, -gin, -sin, -(i)ng…yozing, yozsin
Shart maylishart, toʻsiqsizlik, istak-sayozsam
Maqsad mayliniyat, rejalashtirilgan harakat-moqchiyozmoqchiman

Aniqlik mayli harakatni haqiqiy fakt sifatida koʻrsatadi, shuning uchun hamisha zamonni ifodalaydi: Yomgʻir yogʻdi. Yomgʻir yogʻyapti. Yomgʻir yogʻadi. Uning barcha shakllari feʼl zamonlari darsida koʻrib chiqilgan; quyida qolgan uch mayl haqida batafsilroq soʻz yuritiladi.

Buyruq-istak mayli

Buyruq-istak mayli shakllari (yozmoq, oʻqimoq)
ShaxsBirlikKoʻplik
birinchi shaxsyozay, oʻqiyyozaylik, oʻqiylik
ikkinchi shaxsyoz, yozgin; oʻqi, oʻqiginyozing, yozinglar; oʻqing, oʻqinglar
uchinchi shaxsyozsin, oʻqisinyozsinlar, oʻqisinlar

Bu mayl buyruq, iltimos, maslahat, taklif yoki istakni ifodalaydi. Yoz va yozgin shakllari senlab murojaat qilishda ishlatiladi; yozing — bir kishiga hurmat bilan yoki koʻpchilikka; yozinglar — bir necha kishiga. Boʻlishsiz shakli -ma bilan yasaladi: yozma, yozmang, yozmasin. k va q bilan tugagan negizlarda -gin qoʻshimchasi -kin va -qin tarzida yoziladi: ekkin, chiqqin. -chi yuklamasi iltimosni yumshatadi: Aytingchi, bekat qayerda?

Eshikni yoping. Bu haqda hech kimga aytma. Ertaga vaqtliroq kelsin. Keling, birga ishlaylik. Doimo sogʻ boʻling!

Shart mayli

Shart mayli -sa va birinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozsam, yozsang, yozsa, yozsak, yozsangiz, yozsalar. Asosiy maʼnosi — boshqa harakat bogʻliq boʻlgan shart; agar bogʻlovchisi qoʻllanishi ham, tushib qolishi ham mumkin, lekin -sa shart. Ham yuklamasi bilan toʻsiqsizlik, edi bilan istak yoki afsus ifodalanadi (borsak edi, qisqa shakli borsaydik). Baʼzan -sa biror narsa sezilib qolgan paytni bildiradi.

Vaqtim boʻlsa, sizga qoʻngʻiroq qilaman. Agar yomgʻir yogʻsa, uyda qolamiz. Kech boʻlsa ham, ishni tugatdik. Yozda dengizga borsak edi! Eshikni ochsam, ostonada ukam turibdi.

Maqsad mayli

Maqsad mayli -moqchi va ikkinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozmoqchiman, yozmoqchisan, yozmoqchi, yozmoqchimiz, yozmoqchisiz, yozmoqchilar. U soʻzlovchi yoki boshqa shaxsning niyatini bildiradi: Kelasi yil universitetga hujjat topshirmoqchiman. Edi bilan oʻtmishdagi niyat ifodalanadi: Sizga aytmoqchi edim. Boʻlishsizi emas bilan yasaladi: bormoqchi emasman. Baʼzi qoʻllanmalarda bu shakl kelasi zamon shakllari qatorida beriladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Agar dan keyin -sa ni tushirib qoldirmang: Agar vaqting bor, kel — xato, toʻgʻrisi: Agar vaqting boʻlsa, kel. -sa dan keyin birinchi tur qoʻshimchalari keladi: borsaman, borsamiz emas, borsam, borsak. Siz olmoshi bilan senlash shaklini aralashtirmang: Siz yoz — xato, Siz yozing — toʻgʻri. Ekgin va chiqgin emas, ekkin va chiqqin deb yozing. Foydalanuvchiga yoʻriqnomalarda hurmat shakli ishlatiladi: Parolni kiriting.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼldan negiz (va -ma) dan keyingi koʻrsatkichni toping. -sa boʻlsa — shart mayli; -moqchi — maqsad mayli; -sin, -(a)ylik, -(i)ng yoki yalongʻoch negiz (yoz!) — buyruq-istak mayli; zamon koʻrsatkichi (-di, -gan, -yap, -a/-y) — aniqlik mayli. Soʻng maʼnosini tekshiring: fakt, buyruq, shart yoki niyatmi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari