Morfologiya · § 16
Feʼl mayllari
Feʼl mayli — harakatning voqelikka munosabatini soʻzlovchi nuqtai nazaridan koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat amalda yuz beradimi, buyuriladimi yoki istaladimi, shartga bogʻliqmi yoxud faqat rejalashtirilganmi. Maktab grammatikasida toʻrt mayl ajratiladi: aniqlik (xabar) mayli, buyruq-istak mayli, shart mayli va maqsad mayli. Mayl koʻrsatkichi negiz va boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-sa-m.
| Mayl | Maʼnosi | Koʻrsatkichi | Misol |
|---|---|---|---|
| Aniqlik mayli | maʼlum zamonda yuz bergan, berayotgan yoki beradigan harakat | zamon koʻrsatkichlari: -di, -gan, -yap, -a/-y va boshqalar | yozdi, yozyapti |
| Buyruq-istak mayli | buyruq, iltimos, maslahat, istak | maxsus shaxs-son qoʻshimchalari: -(a)y, -gin, -sin, -(i)ng… | yozing, yozsin |
| Shart mayli | shart, toʻsiqsizlik, istak | -sa | yozsam |
| Maqsad mayli | niyat, rejalashtirilgan harakat | -moqchi | yozmoqchiman |
Aniqlik mayli harakatni haqiqiy fakt sifatida koʻrsatadi, shuning uchun hamisha zamonni ifodalaydi: Yomgʻir yogʻdi. Yomgʻir yogʻyapti. Yomgʻir yogʻadi. Uning barcha shakllari feʼl zamonlari darsida koʻrib chiqilgan; quyida qolgan uch mayl haqida batafsilroq soʻz yuritiladi.
Buyruq-istak mayli
| Shaxs | Birlik | Koʻplik |
|---|---|---|
| birinchi shaxs | yozay, oʻqiy | yozaylik, oʻqiylik |
| ikkinchi shaxs | yoz, yozgin; oʻqi, oʻqigin | yozing, yozinglar; oʻqing, oʻqinglar |
| uchinchi shaxs | yozsin, oʻqisin | yozsinlar, oʻqisinlar |
Bu mayl buyruq, iltimos, maslahat, taklif yoki istakni ifodalaydi. Yoz va yozgin shakllari senlab murojaat qilishda ishlatiladi; yozing — bir kishiga hurmat bilan yoki koʻpchilikka; yozinglar — bir necha kishiga. Boʻlishsiz shakli -ma bilan yasaladi: yozma, yozmang, yozmasin. k va q bilan tugagan negizlarda -gin qoʻshimchasi -kin va -qin tarzida yoziladi: ekkin, chiqqin. -chi yuklamasi iltimosni yumshatadi: Aytingchi, bekat qayerda?
Eshikni yoping. Bu haqda hech kimga aytma. Ertaga vaqtliroq kelsin. Keling, birga ishlaylik. Doimo sogʻ boʻling!
Shart mayli
Shart mayli -sa va birinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozsam, yozsang, yozsa, yozsak, yozsangiz, yozsalar. Asosiy maʼnosi — boshqa harakat bogʻliq boʻlgan shart; agar bogʻlovchisi qoʻllanishi ham, tushib qolishi ham mumkin, lekin -sa shart. Ham yuklamasi bilan toʻsiqsizlik, edi bilan istak yoki afsus ifodalanadi (borsak edi, qisqa shakli borsaydik). Baʼzan -sa biror narsa sezilib qolgan paytni bildiradi.
Vaqtim boʻlsa, sizga qoʻngʻiroq qilaman. Agar yomgʻir yogʻsa, uyda qolamiz. Kech boʻlsa ham, ishni tugatdik. Yozda dengizga borsak edi! Eshikni ochsam, ostonada ukam turibdi.
Maqsad mayli
Maqsad mayli -moqchi va ikkinchi tur shaxs-son qoʻshimchalari bilan yasaladi: yozmoqchiman, yozmoqchisan, yozmoqchi, yozmoqchimiz, yozmoqchisiz, yozmoqchilar. U soʻzlovchi yoki boshqa shaxsning niyatini bildiradi: Kelasi yil universitetga hujjat topshirmoqchiman. Edi bilan oʻtmishdagi niyat ifodalanadi: Sizga aytmoqchi edim. Boʻlishsizi emas bilan yasaladi: bormoqchi emasman. Baʼzi qoʻllanmalarda bu shakl kelasi zamon shakllari qatorida beriladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Agar dan keyin -sa ni tushirib qoldirmang: Agar vaqting bor, kel — xato, toʻgʻrisi: Agar vaqting boʻlsa, kel. -sa dan keyin birinchi tur qoʻshimchalari keladi: borsaman, borsamiz emas, borsam, borsak. Siz olmoshi bilan senlash shaklini aralashtirmang: Siz yoz — xato, Siz yozing — toʻgʻri. Ekgin va chiqgin emas, ekkin va chiqqin deb yozing. Foydalanuvchiga yoʻriqnomalarda hurmat shakli ishlatiladi: Parolni kiriting.
Oʻzingizni tekshiring
Feʼldan negiz (va -ma) dan keyingi koʻrsatkichni toping. -sa boʻlsa — shart mayli; -moqchi — maqsad mayli; -sin, -(a)ylik, -(i)ng yoki yalongʻoch negiz (yoz!) — buyruq-istak mayli; zamon koʻrsatkichi (-di, -gan, -yap, -a/-y) — aniqlik mayli. Soʻng maʼnosini tekshiring: fakt, buyruq, shart yoki niyatmi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
