Morfologiya · § 9
Son
Son — narsalarning miqdori, sanogʻi yoki tartibini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi. U “qancha?”, “necha?”, “nechta?” va “nechanchi?” soʻroqlariga javob beradi: besh kitob, oʻnta daftar, uchinchi qavat. Son odatda otdan oldin kelib, uning miqdorini koʻrsatadi. Sonning oʻziga xos tuslanish shakllari yoʻq, ot oʻrnida qoʻllanganda esa u son, egalik va kelishik qoʻshimchalarini oladi: beshimiz, ikkinchisiga.
Sonni qanday tanish mumkin
Sonni soʻroq orqali tekshirish oson: “qancha?”, “nechta?” — miqdor haqida, “nechanchi?” — tartib haqida, “nechtadan?” — taqsim haqida. Muhim qoida: sondan keyin ot birlikda qoladi, chunki miqdor allaqachon aytilgan: besh kitob, “besh kitoblar” emas. Agar -lar qoʻshimchasi sonning oʻziga qoʻshilsa, chama maʼnosini beradi: soat beshlarda.
Maʼnosiga koʻra turlari
| Turi | Qoʻshimcha | Misol |
|---|---|---|
| Sanoq son | yoʻq | besh, yuz, ming |
| Dona son | -ta | beshta, bitta |
| Jamlovchi son | -ov, -ala | uchov, ikkala |
| Chama son | -tacha, -lab, -larcha; juft son | oʻntacha, yuzlab, ikki-uch |
| Taqsim son | -tadan | bittadan, ikkitadan |
| Kasr son | -dan + son | uchdan bir, yarim |
| Tartib son | -inchi, -nchi | birinchi, ikkinchi |
Dastlabki olti tur sanoq sonning koʻrinishlari, oxirgisi esa tartib sondir. -inchi qoʻshimchasi undoshdan keyin (beshinchi, oʻninchi), -nchi esa unlidan keyin (ikkinchi, yettinchi) qoʻshiladi. Bir soʻziga -ta qoʻshilganda r tovushi t ga aylanadi: bitta. Har bir tur “Son turlari” darsida batafsil koʻrib chiqilgan.
Tuzilishiga koʻra turlari
| Birliklar | Oʻnliklar |
|---|---|
| 1 — bir | 10 — oʻn |
| 2 — ikki | 20 — yigirma |
| 3 — uch | 30 — oʻttiz |
| 4 — toʻrt | 40 — qirq |
| 5 — besh | 50 — ellik |
| 6 — olti | 60 — oltmish |
| 7 — yetti | 70 — yetmish |
| 8 — sakkiz | 80 — sakson |
| 9 — toʻqqiz | 90 — toʻqson |
Nol, yuz, ming, million, milliard ham sodda sonlardir. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq soʻzdan tuziladi: oʻn bir, ikki yuz ellik, bir ming toʻqqiz yuz toʻqson bir. Juft sonlar chiziqcha bilan yozilib, chama maʼnosini beradi: besh-olti. Takroriy sonlar ketma-ketlikni bildiradi: bir-bir.
Yozilishi
Murakkab son qismlari ajratib yoziladi: oʻn besh, yigirma uch. -ta, -inchi, -tacha, -tadan qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: oʻnta, beshinchi. Tartib son arab raqami bilan yozilsa, -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 3‑bet. Dona son raqam bilan yozilsa, -ta uzilmas boʻsh joy bilan ajratiladi: 25 ta. Koʻp xonali sonlarda xonalar boʻsh joy bilan (10 000), kasr qism vergul bilan ajratiladi: 2,5 “ikki butun oʻndan besh” deb oʻqiladi.
Gapdagi vazifasi
Sinfimizda yigirma besh oʻquvchi bor — aniqlovchi. Uchinchisi hali kelmadi — ega. Ikki karra ikki — toʻrt — kesim. Oʻnni ikkiga boʻling — toʻldiruvchi.
Koʻp uchraydigan xatolar
Notoʻgʻri: besh kitoblar → toʻgʻri: besh kitob. Notoʻgʻri: bir necha odamlar → toʻgʻri: bir necha odam. Notoʻgʻri: oʻnbesh → toʻgʻri: oʻn besh. Notoʻgʻri: 5‑inchi sinf, 5‑chi sinf → toʻgʻri: 5‑sinf yoki beshinchi sinf. Notoʻgʻri: birta → toʻgʻri: bitta.
Oʻzingizni tekshiring: soʻroq bering, maʼno turini, tuzilishini va gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, Har bir oʻquvchiga ikkitadan kitob berildi gapida ikkitadan soʻzi “nechtadan?” soʻrogʻiga javob beradi, u taqsim son (ikki + -ta + -dan), tuzilishiga koʻra sodda, gapda aniqlovchi vazifasida kelgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
