UzLocal

Morfologiya · § 9

Son

Son — narsalarning miqdori, sanogʻi yoki tartibini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi. U “qancha?”, “necha?”, “nechta?” va “nechanchi?” soʻroqlariga javob beradi: besh kitob, oʻnta daftar, uchinchi qavat. Son odatda otdan oldin kelib, uning miqdorini koʻrsatadi. Sonning oʻziga xos tuslanish shakllari yoʻq, ot oʻrnida qoʻllanganda esa u son, egalik va kelishik qoʻshimchalarini oladi: beshimiz, ikkinchisiga.

Sonni qanday tanish mumkin

Sonni soʻroq orqali tekshirish oson: “qancha?”, “nechta?” — miqdor haqida, “nechanchi?” — tartib haqida, “nechtadan?” — taqsim haqida. Muhim qoida: sondan keyin ot birlikda qoladi, chunki miqdor allaqachon aytilgan: besh kitob, “besh kitoblar” emas. Agar -lar qoʻshimchasi sonning oʻziga qoʻshilsa, chama maʼnosini beradi: soat beshlarda.

Maʼnosiga koʻra turlari

Son turlari va ularning qoʻshimchalari
TuriQoʻshimchaMisol
Sanoq sonyoʻqbesh, yuz, ming
Dona son-tabeshta, bitta
Jamlovchi son-ov, -alauchov, ikkala
Chama son-tacha, -lab, -larcha; juft sonoʻntacha, yuzlab, ikki-uch
Taqsim son-tadanbittadan, ikkitadan
Kasr son-dan + sonuchdan bir, yarim
Tartib son-inchi, -nchibirinchi, ikkinchi

Dastlabki olti tur sanoq sonning koʻrinishlari, oxirgisi esa tartib sondir. -inchi qoʻshimchasi undoshdan keyin (beshinchi, oʻninchi), -nchi esa unlidan keyin (ikkinchi, yettinchi) qoʻshiladi. Bir soʻziga -ta qoʻshilganda r tovushi t ga aylanadi: bitta. Har bir tur “Son turlari” darsida batafsil koʻrib chiqilgan.

Tuzilishiga koʻra turlari

Sodda sonlar: birliklar va oʻnliklar
BirliklarOʻnliklar
1 — bir10 — oʻn
2 — ikki20 — yigirma
3 — uch30 — oʻttiz
4 — toʻrt40 — qirq
5 — besh50 — ellik
6 — olti60 — oltmish
7 — yetti70 — yetmish
8 — sakkiz80 — sakson
9 — toʻqqiz90 — toʻqson

Nol, yuz, ming, million, milliard ham sodda sonlardir. Murakkab sonlar ikki va undan ortiq soʻzdan tuziladi: oʻn bir, ikki yuz ellik, bir ming toʻqqiz yuz toʻqson bir. Juft sonlar chiziqcha bilan yozilib, chama maʼnosini beradi: besh-olti. Takroriy sonlar ketma-ketlikni bildiradi: bir-bir.

Yozilishi

Murakkab son qismlari ajratib yoziladi: oʻn besh, yigirma uch. -ta, -inchi, -tacha, -tadan qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: oʻnta, beshinchi. Tartib son arab raqami bilan yozilsa, -inchi oʻrniga chiziqcha qoʻyiladi: 5‑sinf, 3‑bet. Dona son raqam bilan yozilsa, -ta uzilmas boʻsh joy bilan ajratiladi: 25 ta. Koʻp xonali sonlarda xonalar boʻsh joy bilan (10 000), kasr qism vergul bilan ajratiladi: 2,5 “ikki butun oʻndan besh” deb oʻqiladi.

Gapdagi vazifasi

Sinfimizda yigirma besh oʻquvchi bor — aniqlovchi. Uchinchisi hali kelmadi — ega. Ikki karra ikki — toʻrt — kesim. Oʻnni ikkiga boʻling — toʻldiruvchi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Notoʻgʻri: besh kitoblar → toʻgʻri: besh kitob. Notoʻgʻri: bir necha odamlar → toʻgʻri: bir necha odam. Notoʻgʻri: oʻnbesh → toʻgʻri: oʻn besh. Notoʻgʻri: 5‑inchi sinf, 5‑chi sinf → toʻgʻri: 5‑sinf yoki beshinchi sinf. Notoʻgʻri: birta → toʻgʻri: bitta.

Oʻzingizni tekshiring: soʻroq bering, maʼno turini, tuzilishini va gapdagi vazifasini aniqlang. Masalan, Har bir oʻquvchiga ikkitadan kitob berildi gapida ikkitadan soʻzi “nechtadan?” soʻrogʻiga javob beradi, u taqsim son (ikki + -ta + -dan), tuzilishiga koʻra sodda, gapda aniqlovchi vazifasida kelgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari