Morfologiya · § 29
Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
Morfologik tahlil — soʻzni soʻz turkumi, maʼno turi, tuzilishi va grammatik shakllari jihatidan maʼlum tartibda tekshirish. Soʻz lugʻatdagi shaklida emas, gapdagi shaklida tahlil qilinadi: “kitobimni” soʻzida turkum, son, egalik va kelishik aniqlanadi. Soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqasini sintaktik tahlil oʻrganadi, shuning uchun bu yerda gapdagi vazifa oxirida qisqa qayd etiladi.
Tahlilning umumiy tartibi
Tahlil tartibi: 1) soʻzning gapdagi shakli va soʻrogʻi; 2) soʻz turkumi; 3) maʼno turi, masalan, atoqli yoki turdosh ot; 4) tuzilishi: tub yoki yasama, sodda, qoʻshma, juft, takroriy; 5) asos, qoʻshimchalar (“Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar” darsiga qarang) va grammatik shakllar; 6) gapdagi vazifasi.
| Turkum | Nimalar koʻrsatiladi | Misol |
|---|---|---|
| Ot | atoqli / turdosh, aniq / mavhum, yakka / jamlovchi; son, egalik, kelishik | ota-onamizga: juft, 1‑shaxs koʻplik, joʻnalish kelishigi |
| Sifat | maʼno guruhi (rang-tus, maza-taʼm, shakl va b.), darajasi, otlashganmi | oppoq: orttirma daraja |
| Son | miqdor yoki tartib son; miqdor sonning turi (sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim, kasr) | beshtadan: taqsim son |
| Olmosh | maʼno turi (kishilik, koʻrsatish, soʻroq, oʻzlik, belgilash, boʻlishsizlik, gumon), shakli | hech kim: boʻlishsizlik olmoshi |
| Ravish | maʼno turi (holat, payt, oʻrin, miqdor-daraja, sabab, maqsad), darajasi | sekin-asta: holat ravishi |
| Feʼl | boʻlishli-boʻlishsizligi, oʻtimliligi, nisbati, vazifa shakli, mayli, zamoni, shaxs-soni | oʻqitmadik: boʻlishsiz, orttirma nisbat |
| Yordamchi soʻzlar | turi va vazifasi; gap boʻlagi boʻlmaydi | uchun — koʻmakchi, ammo — bogʻlovchi, -mi — yuklama |
Namuna: gapdagi har bir soʻzni tahlil qilish
Singlim bugun ikkita chiroyli rasm chizdi.
| Soʻz | Turkumi va soʻrogʻi | Morfologik belgilari | Gapdagi vazifasi |
|---|---|---|---|
| singlim | ot; kim? | turdosh, aniq, tub; singil + -im (1‑shaxs birlik egaligi); birlik, bosh kelishik | ega |
| bugun | ravish; qachon? | payt ravishi, oʻzgarmaydi | payt holi |
| ikkita | son; nechta? | miqdor son, dona son: ikki + -ta | aniqlovchi |
| chiroyli | sifat; qanday? | yasama: chiroy + -li; oddiy daraja | aniqlovchi |
| rasm | ot; nima? | turdosh, aniq, tub; birlik, belgisiz tushum kelishigi | toʻldiruvchi |
| chizdi | feʼl; nima qildi? | boʻlishli, oʻtimli, aniq nisbat; aniqlik mayli, oʻtgan zamon (-di), 3‑shaxs birlik | kesim |
Eʼtibor bering: son bilan kelgan ot koʻplik qoʻshimchasini olmaydi — “ikkita rasm” toʻgʻri, “ikkita rasmlar” notoʻgʻri. “Rasm” soʻzida kelishik qoʻshimchasi yoʻq, lekin u “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi — bu belgisiz tushum kelishigi. “Singlim” soʻzida ikkinchi boʻgʻindagi unli tushgan: singil + im.
Feʼlni tahlil qilishning oʻziga xosligi
Feʼlda belgilar koʻp, ularni qatʼiy tartibda ayting: boʻlishli yoki boʻlishsiz, oʻtimli yoki oʻtimsiz, nisbati, soʻng vazifa shakli. Tuslangan feʼlda mayl, zamon va shaxs-son koʻrsatiladi. Sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi tuslanmaydi: shakl qoʻshimchasi va vazifasi aytiladi — “oʻqigan bola”: sifatdosh, aniqlovchi; “kulib gapirdi”: ravishdosh, hol; “oʻqish foydali”: harakat nomi, ega.
keltirmadingiz = kel + -tir (orttirma nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -di (oʻtgan zamon) + -ngiz (2‑shaxs koʻplik): feʼl, boʻlishsiz, oʻtimli, aniqlik mayli.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Turkumni odatdagi maʼnoga qarab belgilash. “Yaxshilar koʻp” gapida “yaxshilar” shaxsni atab, koʻplik qoʻshimchasini olgan — bu otlashgan sifat. 2) Belgisiz kelishikni koʻrmaslik: “maktab hovlisi” birikmasida “maktab” belgisiz qaratqich kelishigida. 3) Soʻz yasovchi va shakl hosil qiluvchi qoʻshimchalarni aralashtirish: “ishchilarga” soʻzida -chi yangi soʻz yasaydi, -lar va -ga esa uning shakllarini hosil qiladi. 4) Yordamchi soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: “doʻstim uchun” birikmasida “uchun” “doʻstim” bilan birga bitta boʻlak boʻladi.
Oʻzingizni tekshiring
Tahlil qiling: “Biz bu yil uchta yangi kitob oʻqidik.” Javob: biz — kishilik olmoshi, 1‑shaxs koʻplik, ega; bu — koʻrsatish olmoshi; yil — turdosh ot, bosh kelishik, “bu yil” — payt holi; uchta — dona son, aniqlovchi; yangi — sifat, oddiy daraja, aniqlovchi; kitob — belgisiz tushum, toʻldiruvchi; oʻqidik — feʼl, boʻlishli, oʻtimli, aniqlik mayli, oʻtgan zamon, 1‑shaxs koʻplik, kesim.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
