UzLocal

Morfologiya · § 29

Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari

Morfologik tahlil — soʻzni soʻz turkumi, maʼno turi, tuzilishi va grammatik shakllari jihatidan maʼlum tartibda tekshirish. Soʻz lugʻatdagi shaklida emas, gapdagi shaklida tahlil qilinadi: “kitobimni” soʻzida turkum, son, egalik va kelishik aniqlanadi. Soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqasini sintaktik tahlil oʻrganadi, shuning uchun bu yerda gapdagi vazifa oxirida qisqa qayd etiladi.

Tahlilning umumiy tartibi

Tahlil tartibi: 1) soʻzning gapdagi shakli va soʻrogʻi; 2) soʻz turkumi; 3) maʼno turi, masalan, atoqli yoki turdosh ot; 4) tuzilishi: tub yoki yasama, sodda, qoʻshma, juft, takroriy; 5) asos, qoʻshimchalar (“Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar” darsiga qarang) va grammatik shakllar; 6) gapdagi vazifasi.

Har bir turkumda nimalar aniqlanadi
TurkumNimalar koʻrsatiladiMisol
Otatoqli / turdosh, aniq / mavhum, yakka / jamlovchi; son, egalik, kelishikota-onamizga: juft, 1‑shaxs koʻplik, joʻnalish kelishigi
Sifatmaʼno guruhi (rang-tus, maza-taʼm, shakl va b.), darajasi, otlashganmioppoq: orttirma daraja
Sonmiqdor yoki tartib son; miqdor sonning turi (sanoq, dona, chama, jamlovchi, taqsim, kasr)beshtadan: taqsim son
Olmoshmaʼno turi (kishilik, koʻrsatish, soʻroq, oʻzlik, belgilash, boʻlishsizlik, gumon), shaklihech kim: boʻlishsizlik olmoshi
Ravishmaʼno turi (holat, payt, oʻrin, miqdor-daraja, sabab, maqsad), darajasisekin-asta: holat ravishi
Feʼlboʻlishli-boʻlishsizligi, oʻtimliligi, nisbati, vazifa shakli, mayli, zamoni, shaxs-sonioʻqitmadik: boʻlishsiz, orttirma nisbat
Yordamchi soʻzlarturi va vazifasi; gap boʻlagi boʻlmaydiuchun — koʻmakchi, ammo — bogʻlovchi, -mi — yuklama

Namuna: gapdagi har bir soʻzni tahlil qilish

Singlim bugun ikkita chiroyli rasm chizdi.

Namuna gapning morfologik tahlili
SoʻzTurkumi va soʻrogʻiMorfologik belgilariGapdagi vazifasi
singlimot; kim?turdosh, aniq, tub; singil + -im (1‑shaxs birlik egaligi); birlik, bosh kelishikega
bugunravish; qachon?payt ravishi, oʻzgarmaydipayt holi
ikkitason; nechta?miqdor son, dona son: ikki + -taaniqlovchi
chiroylisifat; qanday?yasama: chiroy + -li; oddiy darajaaniqlovchi
rasmot; nima?turdosh, aniq, tub; birlik, belgisiz tushum kelishigitoʻldiruvchi
chizdifeʼl; nima qildi?boʻlishli, oʻtimli, aniq nisbat; aniqlik mayli, oʻtgan zamon (-di), 3‑shaxs birlikkesim

Eʼtibor bering: son bilan kelgan ot koʻplik qoʻshimchasini olmaydi — “ikkita rasm” toʻgʻri, “ikkita rasmlar” notoʻgʻri. “Rasm” soʻzida kelishik qoʻshimchasi yoʻq, lekin u “nimani?” soʻrogʻiga javob beradi — bu belgisiz tushum kelishigi. “Singlim” soʻzida ikkinchi boʻgʻindagi unli tushgan: singil + im.

Feʼlni tahlil qilishning oʻziga xosligi

Feʼlda belgilar koʻp, ularni qatʼiy tartibda ayting: boʻlishli yoki boʻlishsiz, oʻtimli yoki oʻtimsiz, nisbati, soʻng vazifa shakli. Tuslangan feʼlda mayl, zamon va shaxs-son koʻrsatiladi. Sifatdosh, ravishdosh va harakat nomi tuslanmaydi: shakl qoʻshimchasi va vazifasi aytiladi — “oʻqigan bola”: sifatdosh, aniqlovchi; “kulib gapirdi”: ravishdosh, hol; “oʻqish foydali”: harakat nomi, ega.

keltirmadingiz = kel + -tir (orttirma nisbat) + -ma (boʻlishsizlik) + -di (oʻtgan zamon) + -ngiz (2‑shaxs koʻplik): feʼl, boʻlishsiz, oʻtimli, aniqlik mayli.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Turkumni odatdagi maʼnoga qarab belgilash. “Yaxshilar koʻp” gapida “yaxshilar” shaxsni atab, koʻplik qoʻshimchasini olgan — bu otlashgan sifat. 2) Belgisiz kelishikni koʻrmaslik: “maktab hovlisi” birikmasida “maktab” belgisiz qaratqich kelishigida. 3) Soʻz yasovchi va shakl hosil qiluvchi qoʻshimchalarni aralashtirish: “ishchilarga” soʻzida -chi yangi soʻz yasaydi, -lar va -ga esa uning shakllarini hosil qiladi. 4) Yordamchi soʻzni gap boʻlagi deb hisoblash: “doʻstim uchun” birikmasida “uchun” “doʻstim” bilan birga bitta boʻlak boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring

Tahlil qiling: “Biz bu yil uchta yangi kitob oʻqidik.” Javob: biz — kishilik olmoshi, 1‑shaxs koʻplik, ega; bu — koʻrsatish olmoshi; yil — turdosh ot, bosh kelishik, “bu yil” — payt holi; uchta — dona son, aniqlovchi; yangi — sifat, oddiy daraja, aniqlovchi; kitob — belgisiz tushum, toʻldiruvchi; oʻqidik — feʼl, boʻlishli, oʻtimli, aniqlik mayli, oʻtgan zamon, 1‑shaxs koʻplik, kesim.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari