UzLocal

Morfologiya · § 26

Koʻmakchi feʼllar

Koʻmakchi feʼl — oʻz lugʻaviy maʼnosini qisman yoki toʻla yoʻqotib, yetakchi feʼlga qoʻshimcha maʼno beradigan feʼl. U yetakchi feʼlning -(i)b yoki -a/-y ravishdosh shaklidan keyin keladi va harakatning qanday kechishini koʻrsatadi: boshlanishini, tugallanishini, davom etishini, kimdir uchun bajarilishini: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, aytib berdi. Ikkala feʼl birgalikda bitta kesim yoki bitta gap boʻlagi hisoblanadi.

Yetakchi va koʻmakchi feʼl

Birikmada asosiy maʼno yetakchi feʼlda, grammatik koʻrsatkichlar esa koʻmakchi feʼlda boʻladi: zamon, shaxs-son va boʻlishsizlik qoʻshimchalari koʻmakchi feʼlga qoʻshiladi: oʻqib chiqdim, yoza olmadi, uxlab qolibsiz. Bitta birikmada ikki koʻmakchi feʼl ham kelishi mumkin: Menga xat yozib bera olasizmi?

Eng koʻp ishlatiladigan koʻmakchi feʼllar
BirikmaMaʼnosiMisol
-a/-y boshlamoqboshlanishYomgʻir yogʻa boshladi.
-(i)b boʻlmoqtugallanishVazifani qilib boʻldim.
-(i)b chiqmoqboshidan oxirigacha bajarishHisobotni oʻqib chiqdim.
-(i)b olmoqoʻzi uchun bajarishManzilni yozib oldim.
-(i)b bermoqboshqa kishi uchun bajarishUkamga masalani tushuntirib berdim.
-(i)b qoʻymoqnatija saqlanishi; oʻylamay bajarishEshikni ochib qoʻydi. Sirni aytib qoʻydim.
-(i)b qolmoqkutilmaganda, bexosdan yuz berishUxlab qolibman.
-(i)b ketmoq, -(i)b yubormoqbirdaniga yoki kuchli yuz bergan harakatQoʻrqib ketdi. Kulib yubordi.
-(i)b turmoqvaqti-vaqti bilan takrorlanishXabar berib turing.
-(i)b oʻtirmoq, -(i)b yotmoq, -(i)b yurmoqdavomiylikBobom gazeta oʻqib oʻtiribdi.
-(i)b koʻrmoqsinab koʻrishBu taomni totib koʻring.
-(i)b bormoqasta-sekin kuchayishNarxlar oshib bormoqda.
-a/-y olmoqimkoniyat, qobiliyatU uch tilda gapira oladi.
-a/-y bermoq (-aver/-yver)harakatning toʻsiqsiz davomiGapiravering.

Mustaqil va koʻmakchi maʼno

Koʻmakchi feʼl vazifasidagi soʻzlarning deyarli barchasi mustaqil feʼl sifatida ham qoʻllanadi. Farq maʼnoda koʻrinadi: mustaqil feʼl oʻz harakatini ataydi, koʻmakchi feʼl esa yetakchi feʼl ifodalagan harakatning kechishini aniqlashtiradi, xolos.

Bitta feʼlning ikki xil qoʻllanishi
FeʼlMustaqil feʼlKoʻmakchi feʼl
ol-Doʻkondan non oldim.Raqamni yozib oldim.
qol-Men uyda qoldim.Men kechikib qoldim.
oʻtir-Bobom kursiga oʻtirdi.Bobom oʻylab oʻtiribdi.
bor-Biz muzeyga bordik.Aholi soni oshib bormoqda.

Qoʻshma feʼldan farqi

Sotib olmoq, olib kelmoq kabi birikmalarda ikki feʼl birlashib, yangi lugʻaviy maʼno hosil qilgan: bular qoʻshma feʼl boʻlib, lugʻatda alohida beriladi (feʼl darsiga qarang). Koʻmakchi feʼl esa yangi soʻz yasamaydi: u har qanday mos feʼlga qoʻshilib, faqat harakatning kechishini oʻzgartiradi: yozib boʻldi, ishlab boʻldi, oʻqib boʻldi. Koʻmakchi feʼlni uchun, bilan, haqida kabi koʻmakchilar bilan ham adashtirmang: ular otga bogʻlanadi (koʻmakchilar darsiga qarang).

Yozilishi va koʻp uchraydigan xatolar

1. Yetakchi va koʻmakchi feʼl ajratib va vergulsiz yoziladi: “oʻqib, chiqdi” emas, oʻqib chiqdi; “yozaoladi” emas, yoza oladi. 2. Faqat -a/-y va ber- birikmasi qoʻshilib, -aver/-yver shaklida yoziladi: kiravering, oʻqiyverdi; “kira bering” shaklida ajratib yozish xato. 3. Soʻzlashuvdagi qisqargan shakllar yozma nutqda ishlatilmaydi: “yozvoldim” emas, yozib oldim; “aytvordi” emas, aytib yubordi. 4. Rus tilidan tarjimada tugallangan harakatni har doim koʻmakchi feʼl bilan berish shart emas: Kitobni oʻqidim ham toʻgʻri, Kitobni oʻqib chiqdim esa kitob oxirigacha oʻqilganini taʼkidlaydi.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼl koʻmakchi boʻladi, agar: 1) undan oldin -(i)b yoki -a/-y shaklidagi feʼl tursa; 2) uni tashlab yuborganda asosiy maʼno saqlansa (uxlab qoldim → uxladim); 3) oʻzi toʻgʻri maʼnosini bildirmasa. Masalan, Ukam ishini tugatib, uxlab qoldi gapida tugatib — vergul bilan ajratilgan alohida harakat, uxlab qoldi esa yetakchi va koʻmakchi feʼldan iborat bitta kesim.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari