Morfologiya · § 26
Koʻmakchi feʼllar
Koʻmakchi feʼl — oʻz lugʻaviy maʼnosini qisman yoki toʻla yoʻqotib, yetakchi feʼlga qoʻshimcha maʼno beradigan feʼl. U yetakchi feʼlning -(i)b yoki -a/-y ravishdosh shaklidan keyin keladi va harakatning qanday kechishini koʻrsatadi: boshlanishini, tugallanishini, davom etishini, kimdir uchun bajarilishini: yozib boʻldi, oʻqiy boshladi, aytib berdi. Ikkala feʼl birgalikda bitta kesim yoki bitta gap boʻlagi hisoblanadi.
Yetakchi va koʻmakchi feʼl
Birikmada asosiy maʼno yetakchi feʼlda, grammatik koʻrsatkichlar esa koʻmakchi feʼlda boʻladi: zamon, shaxs-son va boʻlishsizlik qoʻshimchalari koʻmakchi feʼlga qoʻshiladi: oʻqib chiqdim, yoza olmadi, uxlab qolibsiz. Bitta birikmada ikki koʻmakchi feʼl ham kelishi mumkin: Menga xat yozib bera olasizmi?
| Birikma | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| -a/-y boshlamoq | boshlanish | Yomgʻir yogʻa boshladi. |
| -(i)b boʻlmoq | tugallanish | Vazifani qilib boʻldim. |
| -(i)b chiqmoq | boshidan oxirigacha bajarish | Hisobotni oʻqib chiqdim. |
| -(i)b olmoq | oʻzi uchun bajarish | Manzilni yozib oldim. |
| -(i)b bermoq | boshqa kishi uchun bajarish | Ukamga masalani tushuntirib berdim. |
| -(i)b qoʻymoq | natija saqlanishi; oʻylamay bajarish | Eshikni ochib qoʻydi. Sirni aytib qoʻydim. |
| -(i)b qolmoq | kutilmaganda, bexosdan yuz berish | Uxlab qolibman. |
| -(i)b ketmoq, -(i)b yubormoq | birdaniga yoki kuchli yuz bergan harakat | Qoʻrqib ketdi. Kulib yubordi. |
| -(i)b turmoq | vaqti-vaqti bilan takrorlanish | Xabar berib turing. |
| -(i)b oʻtirmoq, -(i)b yotmoq, -(i)b yurmoq | davomiylik | Bobom gazeta oʻqib oʻtiribdi. |
| -(i)b koʻrmoq | sinab koʻrish | Bu taomni totib koʻring. |
| -(i)b bormoq | asta-sekin kuchayish | Narxlar oshib bormoqda. |
| -a/-y olmoq | imkoniyat, qobiliyat | U uch tilda gapira oladi. |
| -a/-y bermoq (-aver/-yver) | harakatning toʻsiqsiz davomi | Gapiravering. |
Mustaqil va koʻmakchi maʼno
Koʻmakchi feʼl vazifasidagi soʻzlarning deyarli barchasi mustaqil feʼl sifatida ham qoʻllanadi. Farq maʼnoda koʻrinadi: mustaqil feʼl oʻz harakatini ataydi, koʻmakchi feʼl esa yetakchi feʼl ifodalagan harakatning kechishini aniqlashtiradi, xolos.
| Feʼl | Mustaqil feʼl | Koʻmakchi feʼl |
|---|---|---|
| ol- | Doʻkondan non oldim. | Raqamni yozib oldim. |
| qol- | Men uyda qoldim. | Men kechikib qoldim. |
| oʻtir- | Bobom kursiga oʻtirdi. | Bobom oʻylab oʻtiribdi. |
| bor- | Biz muzeyga bordik. | Aholi soni oshib bormoqda. |
Qoʻshma feʼldan farqi
Sotib olmoq, olib kelmoq kabi birikmalarda ikki feʼl birlashib, yangi lugʻaviy maʼno hosil qilgan: bular qoʻshma feʼl boʻlib, lugʻatda alohida beriladi (feʼl darsiga qarang). Koʻmakchi feʼl esa yangi soʻz yasamaydi: u har qanday mos feʼlga qoʻshilib, faqat harakatning kechishini oʻzgartiradi: yozib boʻldi, ishlab boʻldi, oʻqib boʻldi. Koʻmakchi feʼlni uchun, bilan, haqida kabi koʻmakchilar bilan ham adashtirmang: ular otga bogʻlanadi (koʻmakchilar darsiga qarang).
Yozilishi va koʻp uchraydigan xatolar
1. Yetakchi va koʻmakchi feʼl ajratib va vergulsiz yoziladi: “oʻqib, chiqdi” emas, oʻqib chiqdi; “yozaoladi” emas, yoza oladi. 2. Faqat -a/-y va ber- birikmasi qoʻshilib, -aver/-yver shaklida yoziladi: kiravering, oʻqiyverdi; “kira bering” shaklida ajratib yozish xato. 3. Soʻzlashuvdagi qisqargan shakllar yozma nutqda ishlatilmaydi: “yozvoldim” emas, yozib oldim; “aytvordi” emas, aytib yubordi. 4. Rus tilidan tarjimada tugallangan harakatni har doim koʻmakchi feʼl bilan berish shart emas: Kitobni oʻqidim ham toʻgʻri, Kitobni oʻqib chiqdim esa kitob oxirigacha oʻqilganini taʼkidlaydi.
Oʻzingizni tekshiring
Feʼl koʻmakchi boʻladi, agar: 1) undan oldin -(i)b yoki -a/-y shaklidagi feʼl tursa; 2) uni tashlab yuborganda asosiy maʼno saqlansa (uxlab qoldim → uxladim); 3) oʻzi toʻgʻri maʼnosini bildirmasa. Masalan, Ukam ishini tugatib, uxlab qoldi gapida tugatib — vergul bilan ajratilgan alohida harakat, uxlab qoldi esa yetakchi va koʻmakchi feʼldan iborat bitta kesim.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
