Morfologiya · § 25
Olmosh turlari
Olmosh turlari — olmoshlarning maʼnosi va nutqdagi vazifasiga koʻra ajratiladigan guruhlari. Oʻzbek tilida yetti tur farqlanadi: kishilik, oʻzlik, koʻrsatish, soʻroq, belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari. Olmoshning umumiy belgilari va kishilik olmoshlarining turlanishi “Olmosh” darsida berilgan.
| Turi | Olmoshlar | Misol |
|---|---|---|
| Kishilik | men, sen, u, biz, siz, ular | Biz ertaga yoʻlga chiqamiz. |
| Oʻzlik | oʻz: oʻzim, oʻzing, oʻzi… | Oʻzim tekshirib koʻraman. |
| Koʻrsatish | bu, shu, u, oʻsha, ushbu; bunday, shuncha | Oʻsha kunni unutmayman. |
| Soʻroq | kim, nima, qanday, qaysi, qancha, necha, qayer | Qaysi avtobus markazga boradi? |
| Belgilash | hamma, barcha, butun, har, har bir, har kim | Har bir oʻquvchi javob berdi. |
| Boʻlishsizlik | hech kim, hech narsa, hech qanday, hech qaysi | Hech kim kechikmadi. |
| Gumon | kimdir, nimadir, qandaydir, allakim, birov, biror | Kimdir eshikni taqillatdi. |
Kishilik va oʻzlik olmoshlari
Kishilik olmoshlari soʻzlovchini (men, biz), tinglovchini (sen, siz) va uchinchi shaxsni (u, ular) bildiradi. U soʻzi ot oʻrnida kelsa kishilik olmoshi, ot oldida turib ishora qilsa koʻrsatish olmoshi boʻladi: U kecha keldi — U tomonga qarang. Oʻzlik olmoshi oʻz doim egalik qoʻshimchasi orqali shaxsga moslashadi (jadvalga qarang). U taʼkid uchun ishlatiladi: Oʻzim aytaman; harakat bajaruvchining oʻziga qaratilganini koʻrsatadi: U oʻzini koʻzguda koʻrdi; qoʻshimchasiz holda esa egalik qoʻshimchali ot oldida keladi: oʻz uyimiz, oʻz fikringiz.
| Shaxs | Birlik | Koʻplik |
|---|---|---|
| birinchi shaxs | oʻzim | oʻzimiz |
| ikkinchi shaxs | oʻzing | oʻzingiz, oʻzlaringiz |
| uchinchi shaxs | oʻzi | oʻzlari |
Koʻrsatish olmoshlari
Bu yaqindagi, u uzoqdagi narsaga ishora qiladi; shu yonimizdagi yoki hozirgina tilga olingan, oʻsha ilgaridan maʼlum narsani koʻrsatadi; ushbu esa rasmiy va yozma uslubga xos: Ushbu shartnoma ikki nusxada tuzildi. Ulardan belgini koʻrsatuvchi bunday, shunday, unday va miqdorni koʻrsatuvchi buncha, shuncha shakllari hosil boʻladi. Bu yer, shu yer, u yer birikmalari ajratib yoziladi: bu yerda, u yerga.
Soʻroq olmoshlari
Soʻroq olmoshi javob kutilayotgan soʻz oʻrnida turadi: kim? — faqat odam haqida, nima? — narsa, hodisa va hayvon haqida: Derazada nima oʻtiribdi? — Mushuk. Qanday? va qaysi? belgini, qancha? va necha? miqdorni, nechanchi? tartibni, qayer? oʻrinni soʻraydi. Soʻroq olmoshi bor gapda -mi yuklamasi qoʻllanmaydi: Kim keldi? Soʻroqsiz gapda esa u ikki qismni bogʻlaydi: Kim koʻp oʻqisa, oʻsha koʻp biladi.
Belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari
Belgilash (ayrim darsliklarda jamlash) olmoshlari narsalarni butunicha yoki har birini alohida qamraydi. Hamma va barcha egalik olib ot oʻrnida kela oladi: hammamiz, barchangiz, hammasi; butun va har esa faqat ot oldida turadi: butun shahar, har kuni. Boʻlishsizlik olmoshlari hech soʻzi bilan tuziladi, kesim esa boʻlishsiz shaklda boʻladi: Hech narsa eshitmadim. Gumon olmoshlari -dir qoʻshimchasi, alla- qismi yoki bir soʻzi asosida hosil boʻladi: kimdir, nimadir, allaqanday, birov, biror. Kelishik qoʻshimchasi -dir dan oldin qoʻshiladi: kimgadir, nimadandir.
Barchangizga rahmat. Butun oila yigʻildi. Bu haqda hech kimga aytmang. Biror savolingiz boʻlsa, yozing. Allaqayerdan musiqa eshitilardi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Soʻroq olmoshi bilan -mi ni birga ishlatish: “Nima boʻldimi?” emas, Nima boʻldi? 2. Boʻlishsizlik olmoshi bilan boʻlishli kesim: “Hech kim keldi” emas, Hech kim kelmadi. 3. Har bir dan keyin koʻplik qoʻshimchasi: “har bir oʻquvchilar” emas, har bir oʻquvchi. 4. Hayvon haqida “Bu kim?” emas, Bu nima? deb soʻraladi. 5. Qoʻshib yozish va qoʻshimcha oʻrnini almashtirish: “buyer”, “kimdirga” emas, bu yer, kimgadir.
Oʻzingizni tekshiring
Olmosh turini aniqlash uchun ketma-ket soʻrang: shaxsni koʻrsatadimi (kishilik, oʻzlik), narsaga ishora qiladimi (koʻrsatish), soʻraydimi (soʻroq), butunni yoki har birini qamraydimi (belgilash), inkor etadimi (boʻlishsizlik), nomaʼlum narsani bildiradimi (gumon). Masalan, Bu haqda hech kimga aytmang gapida bu — koʻrsatish olmoshi, hech kimga — joʻnalish kelishigidagi boʻlishsizlik olmoshi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
