UzLocal

Morfologiya · § 25

Olmosh turlari

Olmosh turlari — olmoshlarning maʼnosi va nutqdagi vazifasiga koʻra ajratiladigan guruhlari. Oʻzbek tilida yetti tur farqlanadi: kishilik, oʻzlik, koʻrsatish, soʻroq, belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari. Olmoshning umumiy belgilari va kishilik olmoshlarining turlanishi “Olmosh” darsida berilgan.

Olmoshning yetti turi
TuriOlmoshlarMisol
Kishilikmen, sen, u, biz, siz, ularBiz ertaga yoʻlga chiqamiz.
Oʻzlikoʻz: oʻzim, oʻzing, oʻzi…Oʻzim tekshirib koʻraman.
Koʻrsatishbu, shu, u, oʻsha, ushbu; bunday, shunchaOʻsha kunni unutmayman.
Soʻroqkim, nima, qanday, qaysi, qancha, necha, qayerQaysi avtobus markazga boradi?
Belgilashhamma, barcha, butun, har, har bir, har kimHar bir oʻquvchi javob berdi.
Boʻlishsizlikhech kim, hech narsa, hech qanday, hech qaysiHech kim kechikmadi.
Gumonkimdir, nimadir, qandaydir, allakim, birov, birorKimdir eshikni taqillatdi.

Kishilik va oʻzlik olmoshlari

Kishilik olmoshlari soʻzlovchini (men, biz), tinglovchini (sen, siz) va uchinchi shaxsni (u, ular) bildiradi. U soʻzi ot oʻrnida kelsa kishilik olmoshi, ot oldida turib ishora qilsa koʻrsatish olmoshi boʻladi: U kecha keldi — U tomonga qarang. Oʻzlik olmoshi oʻz doim egalik qoʻshimchasi orqali shaxsga moslashadi (jadvalga qarang). U taʼkid uchun ishlatiladi: Oʻzim aytaman; harakat bajaruvchining oʻziga qaratilganini koʻrsatadi: U oʻzini koʻzguda koʻrdi; qoʻshimchasiz holda esa egalik qoʻshimchali ot oldida keladi: oʻz uyimiz, oʻz fikringiz.

Oʻzlik olmoshining shaxs-son shakllari
ShaxsBirlikKoʻplik
birinchi shaxsoʻzimoʻzimiz
ikkinchi shaxsoʻzingoʻzingiz, oʻzlaringiz
uchinchi shaxsoʻzioʻzlari

Koʻrsatish olmoshlari

Bu yaqindagi, u uzoqdagi narsaga ishora qiladi; shu yonimizdagi yoki hozirgina tilga olingan, oʻsha ilgaridan maʼlum narsani koʻrsatadi; ushbu esa rasmiy va yozma uslubga xos: Ushbu shartnoma ikki nusxada tuzildi. Ulardan belgini koʻrsatuvchi bunday, shunday, unday va miqdorni koʻrsatuvchi buncha, shuncha shakllari hosil boʻladi. Bu yer, shu yer, u yer birikmalari ajratib yoziladi: bu yerda, u yerga.

Soʻroq olmoshlari

Soʻroq olmoshi javob kutilayotgan soʻz oʻrnida turadi: kim? — faqat odam haqida, nima? — narsa, hodisa va hayvon haqida: Derazada nima oʻtiribdi? — Mushuk. Qanday? va qaysi? belgini, qancha? va necha? miqdorni, nechanchi? tartibni, qayer? oʻrinni soʻraydi. Soʻroq olmoshi bor gapda -mi yuklamasi qoʻllanmaydi: Kim keldi? Soʻroqsiz gapda esa u ikki qismni bogʻlaydi: Kim koʻp oʻqisa, oʻsha koʻp biladi.

Belgilash, boʻlishsizlik va gumon olmoshlari

Belgilash (ayrim darsliklarda jamlash) olmoshlari narsalarni butunicha yoki har birini alohida qamraydi. Hamma va barcha egalik olib ot oʻrnida kela oladi: hammamiz, barchangiz, hammasi; butun va har esa faqat ot oldida turadi: butun shahar, har kuni. Boʻlishsizlik olmoshlari hech soʻzi bilan tuziladi, kesim esa boʻlishsiz shaklda boʻladi: Hech narsa eshitmadim. Gumon olmoshlari -dir qoʻshimchasi, alla- qismi yoki bir soʻzi asosida hosil boʻladi: kimdir, nimadir, allaqanday, birov, biror. Kelishik qoʻshimchasi -dir dan oldin qoʻshiladi: kimgadir, nimadandir.

Barchangizga rahmat. Butun oila yigʻildi. Bu haqda hech kimga aytmang. Biror savolingiz boʻlsa, yozing. Allaqayerdan musiqa eshitilardi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Soʻroq olmoshi bilan -mi ni birga ishlatish: “Nima boʻldimi?” emas, Nima boʻldi? 2. Boʻlishsizlik olmoshi bilan boʻlishli kesim: “Hech kim keldi” emas, Hech kim kelmadi. 3. Har bir dan keyin koʻplik qoʻshimchasi: “har bir oʻquvchilar” emas, har bir oʻquvchi. 4. Hayvon haqida “Bu kim?” emas, Bu nima? deb soʻraladi. 5. Qoʻshib yozish va qoʻshimcha oʻrnini almashtirish: “buyer”, “kimdirga” emas, bu yer, kimgadir.

Oʻzingizni tekshiring

Olmosh turini aniqlash uchun ketma-ket soʻrang: shaxsni koʻrsatadimi (kishilik, oʻzlik), narsaga ishora qiladimi (koʻrsatish), soʻraydimi (soʻroq), butunni yoki har birini qamraydimi (belgilash), inkor etadimi (boʻlishsizlik), nomaʼlum narsani bildiradimi (gumon). Masalan, Bu haqda hech kimga aytmang gapida bu — koʻrsatish olmoshi, hech kimga — joʻnalish kelishigidagi boʻlishsizlik olmoshi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari