Morfologiya · § 28
Undov, taqlid va modal soʻzlar
Undov, taqlid va modal soʻzlar — mustaqil va yordamchi soʻz turkumlaridan tashqari alohida guruhni tashkil etuvchi soʻzlar. Ular mustaqil soʻzlar kabi narsa yoki harakatni nomlamaydi, yordamchi soʻzlar kabi soʻzlarni bogʻlamaydi ham. Undov his-hayajon yoki buyruqni, taqlid soʻz tovush yoxud koʻrinish taassurotini, modal soʻz esa soʻzlovchining aytilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi: Oh, qanday goʻzal! Eshik taq-taq qildi. Albatta, kelaman.
| Guruh | Nimani ifodalaydi | Misollar | Gapdagi oʻrni |
|---|---|---|---|
| Undov | his-tuygʻu, chaqirish, haydash | oh, voy, ofarin, ey, hoy, pisht | gap boʻlagi boʻlmaydi; vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi |
| Taqlid soʻz | tovush yoki koʻrinish | taq-taq, shaqir-shuqur, yalt-yalt, lip-lip | koʻpincha hol yoki kesim tarkibida |
| Modal soʻz | ishonch, gumon, zarurat | albatta, balki, shekilli, kerak, mumkin | kirish soʻz yoki kesim |
Undovlar
Undovlar maʼnosiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi. His-hayajon undovlari quvonch, hayrat, afsus, qoʻrquvni bildiradi: oh, eh, voy, ofarin, balli, ura. Buyruq-xitob undovlari kishini chaqirish yoki hayvonni chaqirish va haydash uchun ishlatiladi: ey, hoy, qani (Qani, boshladik!), pisht (mushukka), kisht (tovuqqa), chu (otga). Bitta undov ohangga qarab turli hisni bildirishi mumkin: voy! — ham qoʻrquv, ham hayrat.
Ofarin, juda yaxshi ishlabsiz! Eh, vaqtida kelganimizda edi… Hoy, eshikni yoping! Voy-boʻy, qancha odam!
Gap boshidagi undovdan keyin vergul, his kuchli boʻlsa, undov belgisi qoʻyiladi: Oh, qanday tong! Eh! Hammasi boshqacha boʻlishi mumkin edi. Takrorlangan undovlar chiziqcha bilan yoziladi: voy-voy, ha-ha. Otlashgan undov ot qoʻshimchalarini olib, gap boʻlagiga aylanadi: Bemorning oh-vohi tinmadi.
Taqlid soʻzlar
Taqlid soʻzlar ikki turli boʻladi. Tovushga taqlid soʻzlar odam, hayvon, tabiat va narsalar chiqargan ovozni ifodalaydi: taq-taq, gumbur, shildir-shildir, miyov, qars. Holatga taqlid soʻzlar koʻrinish yoki harakat taassurotini beradi: yalt-yalt, lip-lip, gʻij-gʻij, lang: Eshik lang ochiq. Ular odatda takrorlanib yoki unli oʻzgarishi bilan juftlashib keladi va chiziqcha bilan yoziladi: taraq-turuq, shaqir-shuqur.
Taqlid soʻzlar etmoq, demoq, qilmoq feʼllari bilan birikadi yoki -illa, -ira, -la qoʻshimchalari yordamida feʼl yasaydi: yalt etdi, gurs etib yiqildi; taqillamoq, yaltiramoq, shitirlamoq. Gapda koʻpincha hol boʻladi: Yuragi duk-duk urardi. Otlashganda ega yoki toʻldiruvchi boʻlishi mumkin: Tashqaridan taq-taq eshitildi.
Modal soʻzlar
| Maʼnosi | Modal soʻzlar | Misol |
|---|---|---|
| ishonch, tasdiq | albatta, shubhasiz, haqiqatan, darhaqiqat, ha | Albatta, sizga yordam beramiz. |
| gumon, taxmin | balki, ehtimol, shekilli, chamasi, aftidan | U bugun kelmaydi shekilli. |
| zarurat | kerak, lozim, zarur, shart | Hujjatlarni ertagacha topshirish kerak. |
| imkoniyat | mumkin | Savollarni yozma yuborish mumkin. |
| inkor | yoʻq | — Choy ichasizmi? — Yoʻq, rahmat. |
Modal soʻzlar uch xil vazifada keladi. Gap boshida yoki oʻrtasida kirish soʻz boʻlib, vergul bilan ajratiladi: Aftidan, yomgʻir yogʻadi (batafsil kirish soʻz darsida). Kerak, lozim, zarur, mumkin, shart harakat nomi bilan birga kesim boʻladi va vergul bilan ajratilmaydi: Borish kerak. Ha va yoʻq butun gap oʻrnida kela oladi: — Tayyormisiz? — Ha.
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Kirish vazifasidagi modal soʻzdan keyin vergulni tushirib qoldirish: “Albatta biz kelamiz” emas, Albatta, biz kelamiz. 2. Maʼnodosh ikki soʻzni yonma-yon ishlatish: “Balki ehtimol u kelar” — ortiqcha, Balki u kelar yetarli. 3. Taqlid soʻzlarni qoʻshib yozish: “taqtaq”, “yaltyalt” emas, taq-taq, yalt-yalt. 4. Undovdan keyin belgi qoʻymaslik: “Ey toʻxtang” emas, Ey, toʻxtang! 5. Rasmiy matnda soʻzlashuvga xos undovlarni (voy-boʻy, eh-he) ishlatish.
Oʻzingizni tekshiring
Guruhni aniqlash uchun soʻzni gapdan xayolan olib tashlang. Mazmun saqlanib, faqat his yoʻqolsa — undov; tovush yoki harakat tasviri yoʻqolsa — taqlid soʻz; soʻzlovchining ishonchi yoki gumoni yoʻqolsa — modal soʻz. Masalan, Eh, yomgʻir yogʻyapti shekilli: derazadan shitir-shitir ovoz kelyapti gapida eh — undov, shekilli — modal soʻz, shitir-shitir — taqlid soʻz.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
