UzLocal

Morfologiya · § 28

Undov, taqlid va modal soʻzlar

Undov, taqlid va modal soʻzlar — mustaqil va yordamchi soʻz turkumlaridan tashqari alohida guruhni tashkil etuvchi soʻzlar. Ular mustaqil soʻzlar kabi narsa yoki harakatni nomlamaydi, yordamchi soʻzlar kabi soʻzlarni bogʻlamaydi ham. Undov his-hayajon yoki buyruqni, taqlid soʻz tovush yoxud koʻrinish taassurotini, modal soʻz esa soʻzlovchining aytilayotgan fikrga munosabatini ifodalaydi: Oh, qanday goʻzal! Eshik taq-taq qildi. Albatta, kelaman.

Alohida guruh soʻzlar
GuruhNimani ifodalaydiMisollarGapdagi oʻrni
Undovhis-tuygʻu, chaqirish, haydashoh, voy, ofarin, ey, hoy, pishtgap boʻlagi boʻlmaydi; vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi
Taqlid soʻztovush yoki koʻrinishtaq-taq, shaqir-shuqur, yalt-yalt, lip-lipkoʻpincha hol yoki kesim tarkibida
Modal soʻzishonch, gumon, zaruratalbatta, balki, shekilli, kerak, mumkinkirish soʻz yoki kesim

Undovlar

Undovlar maʼnosiga koʻra ikki guruhga boʻlinadi. His-hayajon undovlari quvonch, hayrat, afsus, qoʻrquvni bildiradi: oh, eh, voy, ofarin, balli, ura. Buyruq-xitob undovlari kishini chaqirish yoki hayvonni chaqirish va haydash uchun ishlatiladi: ey, hoy, qani (Qani, boshladik!), pisht (mushukka), kisht (tovuqqa), chu (otga). Bitta undov ohangga qarab turli hisni bildirishi mumkin: voy! — ham qoʻrquv, ham hayrat.

Ofarin, juda yaxshi ishlabsiz! Eh, vaqtida kelganimizda edi… Hoy, eshikni yoping! Voy-boʻy, qancha odam!

Gap boshidagi undovdan keyin vergul, his kuchli boʻlsa, undov belgisi qoʻyiladi: Oh, qanday tong! Eh! Hammasi boshqacha boʻlishi mumkin edi. Takrorlangan undovlar chiziqcha bilan yoziladi: voy-voy, ha-ha. Otlashgan undov ot qoʻshimchalarini olib, gap boʻlagiga aylanadi: Bemorning oh-vohi tinmadi.

Taqlid soʻzlar

Taqlid soʻzlar ikki turli boʻladi. Tovushga taqlid soʻzlar odam, hayvon, tabiat va narsalar chiqargan ovozni ifodalaydi: taq-taq, gumbur, shildir-shildir, miyov, qars. Holatga taqlid soʻzlar koʻrinish yoki harakat taassurotini beradi: yalt-yalt, lip-lip, gʻij-gʻij, lang: Eshik lang ochiq. Ular odatda takrorlanib yoki unli oʻzgarishi bilan juftlashib keladi va chiziqcha bilan yoziladi: taraq-turuq, shaqir-shuqur.

Taqlid soʻzlar etmoq, demoq, qilmoq feʼllari bilan birikadi yoki -illa, -ira, -la qoʻshimchalari yordamida feʼl yasaydi: yalt etdi, gurs etib yiqildi; taqillamoq, yaltiramoq, shitirlamoq. Gapda koʻpincha hol boʻladi: Yuragi duk-duk urardi. Otlashganda ega yoki toʻldiruvchi boʻlishi mumkin: Tashqaridan taq-taq eshitildi.

Modal soʻzlar

Modal soʻzlarning maʼno guruhlari
MaʼnosiModal soʻzlarMisol
ishonch, tasdiqalbatta, shubhasiz, haqiqatan, darhaqiqat, haAlbatta, sizga yordam beramiz.
gumon, taxminbalki, ehtimol, shekilli, chamasi, aftidanU bugun kelmaydi shekilli.
zaruratkerak, lozim, zarur, shartHujjatlarni ertagacha topshirish kerak.
imkoniyatmumkinSavollarni yozma yuborish mumkin.
inkoryoʻq— Choy ichasizmi? — Yoʻq, rahmat.

Modal soʻzlar uch xil vazifada keladi. Gap boshida yoki oʻrtasida kirish soʻz boʻlib, vergul bilan ajratiladi: Aftidan, yomgʻir yogʻadi (batafsil kirish soʻz darsida). Kerak, lozim, zarur, mumkin, shart harakat nomi bilan birga kesim boʻladi va vergul bilan ajratilmaydi: Borish kerak. Ha va yoʻq butun gap oʻrnida kela oladi: — Tayyormisiz? — Ha.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Kirish vazifasidagi modal soʻzdan keyin vergulni tushirib qoldirish: “Albatta biz kelamiz” emas, Albatta, biz kelamiz. 2. Maʼnodosh ikki soʻzni yonma-yon ishlatish: “Balki ehtimol u kelar” — ortiqcha, Balki u kelar yetarli. 3. Taqlid soʻzlarni qoʻshib yozish: “taqtaq”, “yaltyalt” emas, taq-taq, yalt-yalt. 4. Undovdan keyin belgi qoʻymaslik: “Ey toʻxtang” emas, Ey, toʻxtang! 5. Rasmiy matnda soʻzlashuvga xos undovlarni (voy-boʻy, eh-he) ishlatish.

Oʻzingizni tekshiring

Guruhni aniqlash uchun soʻzni gapdan xayolan olib tashlang. Mazmun saqlanib, faqat his yoʻqolsa — undov; tovush yoki harakat tasviri yoʻqolsa — taqlid soʻz; soʻzlovchining ishonchi yoki gumoni yoʻqolsa — modal soʻz. Masalan, Eh, yomgʻir yogʻyapti shekilli: derazadan shitir-shitir ovoz kelyapti gapida eh — undov, shekilli — modal soʻz, shitir-shitir — taqlid soʻz.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari