UzLocal

Morfologiya · § 6

Kelishiklar

Kelishik — ot yoki otlashgan soʻzning gapdagi boshqa soʻzlarga, avvalo feʼlga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik shakl. Oʻzbek tilida oltita kelishik bor: bosh, qaratqich, tushum, joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishigi. Bosh kelishikdan boshqa har birining oʻz qoʻshimchasi bor. Kelishik qoʻshimchasi soʻzning eng oxirida — son va egalik affikslaridan keyin turadi: uylarimizda. Kelishik qoʻshimchalari birlikda ham, koʻplikda ham bir xil.

Oltita kelishik

Kelishiklar, qoʻshimchalari va gapdagi vazifasi
KelishikQoʻshimchaSoʻroqlariMisolAsosiy vazifasi
Boshyoʻqkim? nima? qayer?Ukam keldiega, kesim
Qaratqich-ningkimning? nimaning? qayerning?ukamning kitobiqaratqich aniqlovchi
Tushum-nikimni? nimani? qayerni?xatni oʻqidimvositasiz toʻldiruvchi
Joʻnalish-ga, -ka, -qakimga? nimaga? qayerga?maktabga bordimvositali toʻldiruvchi, hol
Oʻrin-payt-dakimda? nimada? qayerda? qachon?uyda oʻtiribmizvositali toʻldiruvchi, hol
Chiqish-dankimdan? nimadan? qayerdan?Samarqanddan keldimvositali toʻldiruvchi, hol

Bosh kelishikdagi soʻz qoʻshimcha olmaydi va koʻpincha ega, baʼzan kesim boʻlib keladi: Kitob — bilim manbai. Bosh kelishik soʻroqlari qolgan kelishiklar soʻrogʻi uchun asos boʻladi: kim? → kimning?, kimni?, kimga?, kimda?, kimdan? Kelishiklarning gapdagi vazifasi toʻldiruvchi va hol darslarida batafsil koʻrib chiqilgan.

Belgili va belgisiz qaratqich hamda tushum

Qaratqich va tushum kelishiklari qoʻshimchasiz ham qoʻllanadi. Belgisiz shakl umumiy, noaniq maʼnoni, belgili shakl esa aniq, suhbatdoshlarga maʼlum narsani bildiradi. Belgisiz tushumdagi soʻz feʼldan oldin bevosita turadi; oraga boshqa soʻz kirsa, -ni qoʻshimchasi kerak boʻladi.

Kechqurun kitob oʻqidim — Sen bergan kitobni oʻqidim. Maktab hovlisi — maktabimizning hovlisi. Kitobni tez oʻqib chiqdim.

Joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishiklarining maʼnolari

Uch kelishikning asosiy maʼnolari
KelishikMaʼnosiMisol
joʻnalishyoʻnalishBozorga bordik
joʻnalishmaqsadUkam nonga chiqdi
joʻnalishharakat qaratilgan shaxsOnamga gul sovgʻa qildim
oʻrin-paytoʻrinKitob stolda
oʻrin-paytpaytDars soat sakkizda boshlanadi
oʻrin-paytegalikMenda ikkita chipta bor
chiqishboshlanish nuqtasiBuxorodan qaytdik
chiqishqiyosAkam mendan baland
chiqishmaterial, sababyogʻochdan quti; quvonchdan yigʻladi

Yozilishdagi oʻzgarishlar

-ga qoʻshimchasi k bilan tugagan soʻzga -ka, q yoki gʻ bilan tugagan soʻzga -qa shaklida qoʻshiladi; bunda gʻ ham q ga aylanadi: tilak → tilakka, qishloq → qishloqqa, togʻ → toqqa. -da va -dan esa jarangsiz undoshdan keyin “t” eshitilsa ham, doim d bilan yoziladi: ishda, kitobdan. Men, sen olmoshlari menga, senga shaklini, u, bu, shu olmoshlari esa n orttirib unga, bunga, shunga, uni, unda shaklini oladi (batafsil olmosh darsida).

Koʻp uchraydigan xatolar

Ogʻzaki nutq taʼsirida qaratqich -ning va tushum -ni adashtiriladi: “meni kitobim”, “uni uyi” emas, mening kitobim, uning uyi. Rus tilidan tarjima qilinganda feʼl boshqaruvi buziladi: har bir feʼl oʻz kelishigini talab qiladi va u rus tilidagiga koʻpincha mos kelmaydi. Shuningdek, bilan, uchun, haqida soʻzlari kelishik emas, koʻmakchidir; ular koʻmakchilar darsida koʻrib chiqilgan.

Notoʻgʻri → toʻgʻri: “internetni foydalaning” → Internetdan foydalaning; “ustozni soʻradim” → Ustozdan soʻradim; “doʻstimni yordam berdim” → Doʻstimga yordam berdim; “ishta”, “kitobtan” → ishda, kitobdan.

Oʻzingizni tekshiring

Kelishikni aniqlash uchun soʻzning eng oxirgi qoʻshimchasiga qarang va feʼldan soʻroq bering: “Doʻstlarimizga xat yozdik” — kimga? — doʻst + lar + imiz + ga, joʻnalish kelishigi. Qoʻshimcha boʻlmasa, soʻz bosh kelishikda yoki belgisiz qaratqich yo tushumda turadi; ularni vazifasiga qarab ajrating: ega, boshqa ot oldidagi aniqlovchi yoki feʼl oldidagi toʻldiruvchi.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari