Morfologiya · § 6
Kelishiklar
Kelishik — ot yoki otlashgan soʻzning gapdagi boshqa soʻzlarga, avvalo feʼlga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik shakl. Oʻzbek tilida oltita kelishik bor: bosh, qaratqich, tushum, joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishigi. Bosh kelishikdan boshqa har birining oʻz qoʻshimchasi bor. Kelishik qoʻshimchasi soʻzning eng oxirida — son va egalik affikslaridan keyin turadi: uylarimizda. Kelishik qoʻshimchalari birlikda ham, koʻplikda ham bir xil.
Oltita kelishik
| Kelishik | Qoʻshimcha | Soʻroqlari | Misol | Asosiy vazifasi |
|---|---|---|---|---|
| Bosh | yoʻq | kim? nima? qayer? | Ukam keldi | ega, kesim |
| Qaratqich | -ning | kimning? nimaning? qayerning? | ukamning kitobi | qaratqich aniqlovchi |
| Tushum | -ni | kimni? nimani? qayerni? | xatni oʻqidim | vositasiz toʻldiruvchi |
| Joʻnalish | -ga, -ka, -qa | kimga? nimaga? qayerga? | maktabga bordim | vositali toʻldiruvchi, hol |
| Oʻrin-payt | -da | kimda? nimada? qayerda? qachon? | uyda oʻtiribmiz | vositali toʻldiruvchi, hol |
| Chiqish | -dan | kimdan? nimadan? qayerdan? | Samarqanddan keldim | vositali toʻldiruvchi, hol |
Bosh kelishikdagi soʻz qoʻshimcha olmaydi va koʻpincha ega, baʼzan kesim boʻlib keladi: Kitob — bilim manbai. Bosh kelishik soʻroqlari qolgan kelishiklar soʻrogʻi uchun asos boʻladi: kim? → kimning?, kimni?, kimga?, kimda?, kimdan? Kelishiklarning gapdagi vazifasi toʻldiruvchi va hol darslarida batafsil koʻrib chiqilgan.
Belgili va belgisiz qaratqich hamda tushum
Qaratqich va tushum kelishiklari qoʻshimchasiz ham qoʻllanadi. Belgisiz shakl umumiy, noaniq maʼnoni, belgili shakl esa aniq, suhbatdoshlarga maʼlum narsani bildiradi. Belgisiz tushumdagi soʻz feʼldan oldin bevosita turadi; oraga boshqa soʻz kirsa, -ni qoʻshimchasi kerak boʻladi.
Kechqurun kitob oʻqidim — Sen bergan kitobni oʻqidim. Maktab hovlisi — maktabimizning hovlisi. Kitobni tez oʻqib chiqdim.
Joʻnalish, oʻrin-payt va chiqish kelishiklarining maʼnolari
| Kelishik | Maʼnosi | Misol |
|---|---|---|
| joʻnalish | yoʻnalish | Bozorga bordik |
| joʻnalish | maqsad | Ukam nonga chiqdi |
| joʻnalish | harakat qaratilgan shaxs | Onamga gul sovgʻa qildim |
| oʻrin-payt | oʻrin | Kitob stolda |
| oʻrin-payt | payt | Dars soat sakkizda boshlanadi |
| oʻrin-payt | egalik | Menda ikkita chipta bor |
| chiqish | boshlanish nuqtasi | Buxorodan qaytdik |
| chiqish | qiyos | Akam mendan baland |
| chiqish | material, sabab | yogʻochdan quti; quvonchdan yigʻladi |
Yozilishdagi oʻzgarishlar
-ga qoʻshimchasi k bilan tugagan soʻzga -ka, q yoki gʻ bilan tugagan soʻzga -qa shaklida qoʻshiladi; bunda gʻ ham q ga aylanadi: tilak → tilakka, qishloq → qishloqqa, togʻ → toqqa. -da va -dan esa jarangsiz undoshdan keyin “t” eshitilsa ham, doim d bilan yoziladi: ishda, kitobdan. Men, sen olmoshlari menga, senga shaklini, u, bu, shu olmoshlari esa n orttirib unga, bunga, shunga, uni, unda shaklini oladi (batafsil olmosh darsida).
Koʻp uchraydigan xatolar
Ogʻzaki nutq taʼsirida qaratqich -ning va tushum -ni adashtiriladi: “meni kitobim”, “uni uyi” emas, mening kitobim, uning uyi. Rus tilidan tarjima qilinganda feʼl boshqaruvi buziladi: har bir feʼl oʻz kelishigini talab qiladi va u rus tilidagiga koʻpincha mos kelmaydi. Shuningdek, bilan, uchun, haqida soʻzlari kelishik emas, koʻmakchidir; ular koʻmakchilar darsida koʻrib chiqilgan.
Notoʻgʻri → toʻgʻri: “internetni foydalaning” → Internetdan foydalaning; “ustozni soʻradim” → Ustozdan soʻradim; “doʻstimni yordam berdim” → Doʻstimga yordam berdim; “ishta”, “kitobtan” → ishda, kitobdan.
Oʻzingizni tekshiring
Kelishikni aniqlash uchun soʻzning eng oxirgi qoʻshimchasiga qarang va feʼldan soʻroq bering: “Doʻstlarimizga xat yozdik” — kimga? — doʻst + lar + imiz + ga, joʻnalish kelishigi. Qoʻshimcha boʻlmasa, soʻz bosh kelishikda yoki belgisiz qaratqich yo tushumda turadi; ularni vazifasiga qarab ajrating: ega, boshqa ot oldidagi aniqlovchi yoki feʼl oldidagi toʻldiruvchi.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
