UzLocal

Morfologiya · § 20

Koʻmakchilar

Koʻmakchi — ot yoki ot oʻrnidagi soʻzdan keyin kelib, uni gapdagi boshqa soʻzga bogʻlaydigan va payt, sabab, maqsad, vosita, oʻxshatish kabi munosabatlarni ifodalaydigan yordamchi soʻz: doʻstim bilan, siz uchun, darsdan keyin, qoidaga koʻra. Koʻmakchi mustaqil gap boʻlagi boʻlmaydi: u oʻzidan oldingi soʻz bilan birga bitta boʻlak hosil qiladi.

Koʻmakchi va kelishik qoʻshimchasi

Vazifasiga koʻra koʻmakchi kelishik qoʻshimchasiga yaqin: ikkalasi ham otning boshqa soʻzlar bilan aloqasini koʻrsatadi. Farqi shuki, qoʻshimcha soʻzga qoʻshib yoziladi, koʻmakchi esa alohida soʻz. Qiyoslang: qush kabi va qushdek — bu yerda -dek qoʻshimcha. Predlogdan farqli ravishda koʻmakchi doimo soʻzdan keyin turadi. Har bir koʻmakchi oldingi soʻzning maʼlum kelishikda boʻlishini talab qiladi.

Koʻmakchilarning kelishikka munosabati

Kelishikka koʻra koʻmakchilar
KelishikKoʻmakchilarMisollar
bosh kelishikbilan, uchun, kabi, singari, orqali, haqida, toʻgʻrisida, boʻylab, boʻyicha, tufayli, tomon, sariinternet orqali, kitob haqida, daryo boʻylab, shamol tufayli
joʻnalish kelishigi (-ga)koʻra, qarab, qadar, qaramay, yarasha, binoan, muvofiqyoshiga qarab, yomgʻirga qaramay, mehnatiga yarasha, kechga qadar
chiqish kelishigi (-dan)keyin, soʻng, oldin, avval, beri, buyon, boshlab, tashqari, boshqaovqatdan oldin, ertalabdan beri, dushanbadan boshlab, sizdan boshqa

Bu, shu koʻrsatish olmoshlari bilan uchun, bilan koʻmakchilari odatda qaratqich kelishigi shakliga qoʻshiladi: buning uchun, shuning uchun. Koʻra koʻmakchisi chiqish kelishigi bilan kelganda qiyoslashni bildiradi: Avtobusdan koʻra metro tezroq.

Kelib chiqishiga koʻra turlari

Maktab grammatikasida ikki guruh ajratiladi. Sof koʻmakchilar faqat yordamchi soʻz sifatida ishlatiladi: bilan, uchun, kabi, singari, sari. Vazifadosh koʻmakchilar mustaqil soʻzlardan kelib chiqqan va boshqa oʻrinlarda oʻz maʼnosini saqlaydi: keyin, oldin (ravishdan), qarab, koʻra, boshlab (feʼldan), tomon (otdan). Bundan tashqari, ust, ost, old, orqa, ich, yon, tag soʻzlari egalik va kelishik qoʻshimchasi bilan koʻmakchi ot vazifasida keladi: stol ustida, uy oldida, daraxt tagida, maktab yonida.

Koʻmakchimi yoki mustaqil soʻzmi

Bir xil shakl goh koʻmakchi, goh mustaqil soʻz boʻladi. Tekshirish usuli: koʻmakchi oldingi soʻzsiz ishlatilmaydi va unga alohida soʻroq berilmaydi.

Darsdan keyin uchrashamiz — koʻmakchi; Keyin uchrashamiz — payt ravishi. Yoshiga qarab ish berishdi — koʻmakchi; Derazaga qarab turdi — feʼl. Uy tomon yurdik — koʻmakchi; Ikki tomon kelishdi — ot.

Koʻmakchili qurilma gapda

Tahlilda koʻmakchi va unga bogʻlangan soʻz bitta gap boʻlagi sifatida belgilanadi: “Doʻstim bilan kinoga bordim” gapida doʻstim bilan — toʻldiruvchi; “Darsdan keyin uyga qaytdim” gapida darsdan keyin — payt holi; “Shamol tufayli reys kechikdi” gapida shamol tufayli — sabab holi.

Koʻp uchraydigan xatolar

1. Kelishikni notoʻgʻri tanlash: “darsni keyin” emas, darsdan keyin; “muvofiq” maʼnosida “qoidadan koʻra” emas, qoidaga koʻra. 2. Qoʻshib yozish: “menuchun”, “shuninguchun” emas, men uchun, shuning uchun. 3. Tarjimada kalka. Boʻyicha va tomonidan ortiqcha ishlatilsa, matn sunʼiy eshitiladi: “matematika boʻyicha oʻqituvchi” oʻrniga matematika oʻqituvchisi, “maktab tomonidan tashkil etilgan tadbir” oʻrniga koʻpincha maktab tashkil etgan tadbir tabiiyroq.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari