Morfologiya · § 20
Koʻmakchilar
Koʻmakchi — ot yoki ot oʻrnidagi soʻzdan keyin kelib, uni gapdagi boshqa soʻzga bogʻlaydigan va payt, sabab, maqsad, vosita, oʻxshatish kabi munosabatlarni ifodalaydigan yordamchi soʻz: doʻstim bilan, siz uchun, darsdan keyin, qoidaga koʻra. Koʻmakchi mustaqil gap boʻlagi boʻlmaydi: u oʻzidan oldingi soʻz bilan birga bitta boʻlak hosil qiladi.
Koʻmakchi va kelishik qoʻshimchasi
Vazifasiga koʻra koʻmakchi kelishik qoʻshimchasiga yaqin: ikkalasi ham otning boshqa soʻzlar bilan aloqasini koʻrsatadi. Farqi shuki, qoʻshimcha soʻzga qoʻshib yoziladi, koʻmakchi esa alohida soʻz. Qiyoslang: qush kabi va qushdek — bu yerda -dek qoʻshimcha. Predlogdan farqli ravishda koʻmakchi doimo soʻzdan keyin turadi. Har bir koʻmakchi oldingi soʻzning maʼlum kelishikda boʻlishini talab qiladi.
Koʻmakchilarning kelishikka munosabati
| Kelishik | Koʻmakchilar | Misollar |
|---|---|---|
| bosh kelishik | bilan, uchun, kabi, singari, orqali, haqida, toʻgʻrisida, boʻylab, boʻyicha, tufayli, tomon, sari | internet orqali, kitob haqida, daryo boʻylab, shamol tufayli |
| joʻnalish kelishigi (-ga) | koʻra, qarab, qadar, qaramay, yarasha, binoan, muvofiq | yoshiga qarab, yomgʻirga qaramay, mehnatiga yarasha, kechga qadar |
| chiqish kelishigi (-dan) | keyin, soʻng, oldin, avval, beri, buyon, boshlab, tashqari, boshqa | ovqatdan oldin, ertalabdan beri, dushanbadan boshlab, sizdan boshqa |
Bu, shu koʻrsatish olmoshlari bilan uchun, bilan koʻmakchilari odatda qaratqich kelishigi shakliga qoʻshiladi: buning uchun, shuning uchun. Koʻra koʻmakchisi chiqish kelishigi bilan kelganda qiyoslashni bildiradi: Avtobusdan koʻra metro tezroq.
Kelib chiqishiga koʻra turlari
Maktab grammatikasida ikki guruh ajratiladi. Sof koʻmakchilar faqat yordamchi soʻz sifatida ishlatiladi: bilan, uchun, kabi, singari, sari. Vazifadosh koʻmakchilar mustaqil soʻzlardan kelib chiqqan va boshqa oʻrinlarda oʻz maʼnosini saqlaydi: keyin, oldin (ravishdan), qarab, koʻra, boshlab (feʼldan), tomon (otdan). Bundan tashqari, ust, ost, old, orqa, ich, yon, tag soʻzlari egalik va kelishik qoʻshimchasi bilan koʻmakchi ot vazifasida keladi: stol ustida, uy oldida, daraxt tagida, maktab yonida.
Koʻmakchimi yoki mustaqil soʻzmi
Bir xil shakl goh koʻmakchi, goh mustaqil soʻz boʻladi. Tekshirish usuli: koʻmakchi oldingi soʻzsiz ishlatilmaydi va unga alohida soʻroq berilmaydi.
Darsdan keyin uchrashamiz — koʻmakchi; Keyin uchrashamiz — payt ravishi. Yoshiga qarab ish berishdi — koʻmakchi; Derazaga qarab turdi — feʼl. Uy tomon yurdik — koʻmakchi; Ikki tomon kelishdi — ot.
Koʻmakchili qurilma gapda
Tahlilda koʻmakchi va unga bogʻlangan soʻz bitta gap boʻlagi sifatida belgilanadi: “Doʻstim bilan kinoga bordim” gapida doʻstim bilan — toʻldiruvchi; “Darsdan keyin uyga qaytdim” gapida darsdan keyin — payt holi; “Shamol tufayli reys kechikdi” gapida shamol tufayli — sabab holi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1. Kelishikni notoʻgʻri tanlash: “darsni keyin” emas, darsdan keyin; “muvofiq” maʼnosida “qoidadan koʻra” emas, qoidaga koʻra. 2. Qoʻshib yozish: “menuchun”, “shuninguchun” emas, men uchun, shuning uchun. 3. Tarjimada kalka. Boʻyicha va tomonidan ortiqcha ishlatilsa, matn sunʼiy eshitiladi: “matematika boʻyicha oʻqituvchi” oʻrniga matematika oʻqituvchisi, “maktab tomonidan tashkil etilgan tadbir” oʻrniga koʻpincha maktab tashkil etgan tadbir tabiiyroq.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
