Morfologiya · § 15
Feʼl nisbatlari
Feʼl nisbati — harakat, uning bajaruvchisi (subyekt) va obyekti oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakatni bajaruvchining oʻzi qiladimi, oʻziga qaratadimi, boshqa birovdan koʻradimi, boshqalar bilan birgalikda qiladimi yoki boshqaga qildiradimi. Oʻzbek tilida besh nisbat bor: aniq, oʻzlik, majhul, birgalik va orttirma nisbat. Nisbat qoʻshimchasi oʻzakdan keyinoq, boʻlishsizlik, zamon va shaxs qoʻshimchalaridan oldin turadi: yoz-dir-ma-di.
| Nisbat | Maʼnosi | Qoʻshimchalari | Misollar |
|---|---|---|---|
| Aniq nisbat | bajaruvchi ega vazifasida, harakatni oʻzi bajaradi | maxsus qoʻshimchasi yoʻq | yozdi, yuvdi |
| Oʻzlik nisbati | harakat bajaruvchining oʻziga qaratiladi | -(i)n, -(i)l | yuvindi, kiyindi, maqtandi |
| Majhul nisbat | ega harakatni boshqadan koʻradi, bajaruvchi odatda aytilmaydi | -(i)l, -(i)n | yozildi, olindi, oʻqildi |
| Birgalik nisbati | harakat birgalikda, oʻzaro yoki yordamlashib bajariladi | -(i)sh | yozishdi, uchrashdi |
| Orttirma nisbat | bajaruvchi harakatni boshqaga qildiradi | -dir, -tir, -t, -ir, -ar, -iz va boshqalar | yozdirdi, oʻqitdi |
Oʻzlik va majhul nisbat
Ikkala nisbat oʻxshash qoʻshimchalar bilan yasalgani uchun ular maʼnosiga koʻra farqlanadi. Oʻzlik nisbatida ega harakatni oʻzi bajaradi va oʻzi uning taʼsirini oladi: Bola yuvindi. Majhul nisbatda ega boshqa birovning harakatini oʻzida koʻradi: Idishlar yuvildi. Majhul nisbat qoʻshimchasi negiz oxiriga qarab tanlanadi: undoshdan keyin -il (yozildi, qurildi), l dan keyin -in (olindi, boʻlindi, chalindi), unlidan keyin -l yoki -n (oʻqildi, ishlandi). Majhul nisbat asosan oʻtimli feʼllardan yasaladi.
Qiz kiyindi. — Bu koʻylak bir marta kiyildi. Oʻquvchi xatni yozdi. — Xat yozildi. Dars tugagani haqida qoʻngʻiroq chalindi.
Birgalik nisbati
-(i)sh qoʻshimchasi (unlidan keyin -sh) bir necha maʼnoni ifodalaydi: birgalikdagi harakat — Bolalar hovlida oʻynashdi; oʻzaro harakat — Doʻstlar quchoqlashdi; yordamlashish — Onasiga kir yuvishdi. Koʻpincha u bajaruvchilar koʻpligini koʻrsatadi, xolos: Mehmonlar kelishdi. Bu shaklni -ish bilan yasalgan harakat nomi bilan adashtirmang: yozish (harakat nomi darsiga qarang).
Orttirma nisbat
| Qoʻshimcha | Misollar |
|---|---|
| -dir, -tir | yoz — yozdir, kul — kuldir, kes — kestir |
| -t (koʻpincha unlidan keyin) | oʻqi — oʻqit, ishla — ishlat |
| -ir, -ar | bit — bitir, tush — tushir, chiq — chiqar, qayt — qaytar |
| -iz, -giz, -qiz, -gʻiz, -kaz | oq — oqiz, yur — yurgiz, yot — yotqiz, tur — turgʻiz, oʻt — oʻtkaz |
Orttirma nisbatda harakatda yana bir ishtirokchi paydo boʻladi: bajaruvchi harakatni boshqaga topshiradi, u esa toʻldiruvchiga aylanadi: Oʻqituvchi bolalarga insho yozdirdi. Bunda oʻtimsiz feʼl oʻtimli boʻlib qoladi: kulmoq — bolani kuldirmoq. Koʻpgina orttirma nisbatdagi feʼllar mustaqil maʼno kasb etgan va lugʻatda alohida beriladi: oʻqitmoq, oʻtkazmoq.
Nisbatlarning birikishi va xatolar
Nisbat qoʻshimchalari ketma-ket kelishi mumkin: yoz-dir-il-di, uchra-sh-tir-di, oʻqi-t-il-di. Koʻp uchraydigan xatolar: olindi oʻrniga olildi deb yozish — l dan keyin -in qoʻshiladi; oʻzlik va majhul nisbatni adashtirish (yuvindi va yuvildi); rus tilidan tarjimada tomonidan koʻmakchisini ortiqcha ishlatish: Qaror direktor tomonidan qabul qilindi jumlasi ogʻir eshitiladi, Direktor qaror qabul qildi degan maʼqul.
Oʻzingizni tekshiring
Oʻzakni toping va undan keyin nima turganiga qarang. Nisbat qoʻshimchasi boʻlmasa — aniq nisbat. -sh boʻlsa, harakat birgalikda bajarilyaptimi, tekshiring. -n/-l boʻlsa, harakat kimga qaratilganini soʻrang: bajaruvchining oʻzigami (oʻzlik) yoki egaga boshqa tomondan (majhul). -dir, -t, -ir kabi qoʻshimchalar boʻlsa, kimdir boshqaga harakat qildiryapti (orttirma).
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
