UzLocal

Morfologiya · § 15

Feʼl nisbatlari

Feʼl nisbati — harakat, uning bajaruvchisi (subyekt) va obyekti oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakatni bajaruvchining oʻzi qiladimi, oʻziga qaratadimi, boshqa birovdan koʻradimi, boshqalar bilan birgalikda qiladimi yoki boshqaga qildiradimi. Oʻzbek tilida besh nisbat bor: aniq, oʻzlik, majhul, birgalik va orttirma nisbat. Nisbat qoʻshimchasi oʻzakdan keyinoq, boʻlishsizlik, zamon va shaxs qoʻshimchalaridan oldin turadi: yoz-dir-ma-di.

Feʼlning besh nisbati
NisbatMaʼnosiQoʻshimchalariMisollar
Aniq nisbatbajaruvchi ega vazifasida, harakatni oʻzi bajaradimaxsus qoʻshimchasi yoʻqyozdi, yuvdi
Oʻzlik nisbatiharakat bajaruvchining oʻziga qaratiladi-(i)n, -(i)lyuvindi, kiyindi, maqtandi
Majhul nisbatega harakatni boshqadan koʻradi, bajaruvchi odatda aytilmaydi-(i)l, -(i)nyozildi, olindi, oʻqildi
Birgalik nisbatiharakat birgalikda, oʻzaro yoki yordamlashib bajariladi-(i)shyozishdi, uchrashdi
Orttirma nisbatbajaruvchi harakatni boshqaga qildiradi-dir, -tir, -t, -ir, -ar, -iz va boshqalaryozdirdi, oʻqitdi

Oʻzlik va majhul nisbat

Ikkala nisbat oʻxshash qoʻshimchalar bilan yasalgani uchun ular maʼnosiga koʻra farqlanadi. Oʻzlik nisbatida ega harakatni oʻzi bajaradi va oʻzi uning taʼsirini oladi: Bola yuvindi. Majhul nisbatda ega boshqa birovning harakatini oʻzida koʻradi: Idishlar yuvildi. Majhul nisbat qoʻshimchasi negiz oxiriga qarab tanlanadi: undoshdan keyin -il (yozildi, qurildi), l dan keyin -in (olindi, boʻlindi, chalindi), unlidan keyin -l yoki -n (oʻqildi, ishlandi). Majhul nisbat asosan oʻtimli feʼllardan yasaladi.

Qiz kiyindi. — Bu koʻylak bir marta kiyildi. Oʻquvchi xatni yozdi. — Xat yozildi. Dars tugagani haqida qoʻngʻiroq chalindi.

Birgalik nisbati

-(i)sh qoʻshimchasi (unlidan keyin -sh) bir necha maʼnoni ifodalaydi: birgalikdagi harakat — Bolalar hovlida oʻynashdi; oʻzaro harakat — Doʻstlar quchoqlashdi; yordamlashish — Onasiga kir yuvishdi. Koʻpincha u bajaruvchilar koʻpligini koʻrsatadi, xolos: Mehmonlar kelishdi. Bu shaklni -ish bilan yasalgan harakat nomi bilan adashtirmang: yozish (harakat nomi darsiga qarang).

Orttirma nisbat

Orttirma nisbat qoʻshimchalari
QoʻshimchaMisollar
-dir, -tiryoz — yozdir, kul — kuldir, kes — kestir
-t (koʻpincha unlidan keyin)oʻqi — oʻqit, ishla — ishlat
-ir, -arbit — bitir, tush — tushir, chiq — chiqar, qayt — qaytar
-iz, -giz, -qiz, -gʻiz, -kazoq — oqiz, yur — yurgiz, yot — yotqiz, tur — turgʻiz, oʻt — oʻtkaz

Orttirma nisbatda harakatda yana bir ishtirokchi paydo boʻladi: bajaruvchi harakatni boshqaga topshiradi, u esa toʻldiruvchiga aylanadi: Oʻqituvchi bolalarga insho yozdirdi. Bunda oʻtimsiz feʼl oʻtimli boʻlib qoladi: kulmoq — bolani kuldirmoq. Koʻpgina orttirma nisbatdagi feʼllar mustaqil maʼno kasb etgan va lugʻatda alohida beriladi: oʻqitmoq, oʻtkazmoq.

Nisbatlarning birikishi va xatolar

Nisbat qoʻshimchalari ketma-ket kelishi mumkin: yoz-dir-il-di, uchra-sh-tir-di, oʻqi-t-il-di. Koʻp uchraydigan xatolar: olindi oʻrniga olildi deb yozish — l dan keyin -in qoʻshiladi; oʻzlik va majhul nisbatni adashtirish (yuvindi va yuvildi); rus tilidan tarjimada tomonidan koʻmakchisini ortiqcha ishlatish: Qaror direktor tomonidan qabul qilindi jumlasi ogʻir eshitiladi, Direktor qaror qabul qildi degan maʼqul.

Oʻzingizni tekshiring

Oʻzakni toping va undan keyin nima turganiga qarang. Nisbat qoʻshimchasi boʻlmasa — aniq nisbat. -sh boʻlsa, harakat birgalikda bajarilyaptimi, tekshiring. -n/-l boʻlsa, harakat kimga qaratilganini soʻrang: bajaruvchining oʻzigami (oʻzlik) yoki egaga boshqa tomondan (majhul). -dir, -t, -ir kabi qoʻshimchalar boʻlsa, kimdir boshqaga harakat qildiryapti (orttirma).

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari