UzLocal

Morfologiya · § 4

Son: -lar affiksi

Son — otning narsa bitta yoki undan ortiq ekanini koʻrsatadigan grammatik kategoriyasi. Birlik shaklining maxsus koʻrsatkichi yoʻq: kitob, uy. Koʻplik shakli -lar qoʻshimchasi bilan yasaladi: kitoblar, uylar. Bu kategoriyani “son” deb ataladigan soʻz turkumi (uch, beshinchi) bilan adashtirmang — u alohida darsda koʻrib chiqilgan.

-lar qoʻshimchasining yozilishi va oʻrni

-lar qoʻshimchasining bitta shakli bor: u asosdagi unlilarga ham, oxirgi tovushga ham qarab oʻzgarmaydi. Soʻzlashuvda oxirgi “r” koʻpincha talaffuz qilinmaydi (bolala, kitobla), lekin yozuvda doimo -lar yoziladi. Qoʻshimcha asosdan keyin darhol, egalik va kelishik qoʻshimchalaridan oldin keladi. Undan keyin otning istalgan boshqa qoʻshimchasi kelishi mumkin.

qalam → qalamlar; togʻ → togʻlar; talaba → talabalar; doʻst-lar-im-ga; uy-lar-imiz-da

-lar qoʻshimchasining maʼnolari

-lar qoʻshimchasi oddiy koʻplikdan tashqari yana bir necha maʼnoni ifodalaydi. Tarjimada ularni farqlash muhim: rus va ingliz tillarida bu maʼnolar butunlay boshqa vositalar bilan beriladi.

-lar qoʻshimchasining maʼnolari
MaʼnosiMisolIzoh
KoʻplikDaraxtlar gulladi.narsa bittadan ortiq
HurmatDadamlar keldilar.gap bir kishi haqida; bu yerda -lar egalik qoʻshimchasidan keyin keladi
Taxmin, chamaSoat beshlarda kelaman. Yigirma yoshlarda.vaqt yoki yosh taxminan aytiladi
Tur, xilDoʻkonda har xil choylar bor.modda nomlarida
MoʻllikTogʻdagi qorlar eriy boshladi.sanalmaydigan narsaning koʻpligi
Oila, guruhAkmallarnikiga bordik.kishi va uning yaqinlari

-lar qachon qoʻshilmaydi

Sonlardan hamda “bir necha”, “bir qancha” soʻzlaridan keyin ot birlikda turadi, chunki miqdor allaqachon ifodalangan. “Koʻp” soʻzidan keyin ikkala shakl ham ishlatiladi: koʻp odam, koʻp odamlar. “Hamma”, “barcha” soʻzlaridan keyin -lar odatda saqlanadi: barcha oʻquvchilar. Jamlovchi otlar (poda, xalq) koʻpincha -larsiz qoʻllanadi; “xalqlar” shakli “turli xalqlar” maʼnosini beradi.

Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Bir necha kun oʻtdi. Barcha oʻquvchilar yigʻildi.

Koʻplikdagi ega kishilarni bildirsa, kesim -lar olishi ham, olmasligi ham mumkin: Mehmonlar keldi / kelishdi / keldilar. Narsa yoki hayvonlar haqida gap ketganda kesimga -lar odatda qoʻshilmaydi: Barglar sargʻaydi. Batafsil — feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) Sondan keyin -lar qoʻshish: “besh kitoblar” emas, besh kitob. 2) Talaffuzga qarab yozish: “bolala” emas, bolalar. 3) Qoʻshimchalar tartibini buzish: “kitobimlar” emas, kitoblarim; hurmat shakllari (dadamlar, buvimlar) bundan mustasno. 4) Rus tilidagi koʻplikni aynan koʻchirish. Rus tilida faqat koʻplik shaklida ishlatiladigan soʻzlar oʻzbek tilida birlikda turadi: qaychi, shim, pul, soat. Shuning uchun toʻgʻrisi: “Qaychi qayerda?”, “Pulni oldingizmi?”

Oʻzingizni tekshiring — -lar qanday maʼnoda? Buvimlar soat oltilarda keladilar. “Buvimlar” — hurmat (gap bitta buvi haqida); “oltilarda” — taxmin; “keladilar” — kesimdagi hurmat shakli.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari