Morfologiya · § 4
Son: -lar affiksi
Son — otning narsa bitta yoki undan ortiq ekanini koʻrsatadigan grammatik kategoriyasi. Birlik shaklining maxsus koʻrsatkichi yoʻq: kitob, uy. Koʻplik shakli -lar qoʻshimchasi bilan yasaladi: kitoblar, uylar. Bu kategoriyani “son” deb ataladigan soʻz turkumi (uch, beshinchi) bilan adashtirmang — u alohida darsda koʻrib chiqilgan.
-lar qoʻshimchasining yozilishi va oʻrni
-lar qoʻshimchasining bitta shakli bor: u asosdagi unlilarga ham, oxirgi tovushga ham qarab oʻzgarmaydi. Soʻzlashuvda oxirgi “r” koʻpincha talaffuz qilinmaydi (bolala, kitobla), lekin yozuvda doimo -lar yoziladi. Qoʻshimcha asosdan keyin darhol, egalik va kelishik qoʻshimchalaridan oldin keladi. Undan keyin otning istalgan boshqa qoʻshimchasi kelishi mumkin.
qalam → qalamlar; togʻ → togʻlar; talaba → talabalar; doʻst-lar-im-ga; uy-lar-imiz-da
-lar qoʻshimchasining maʼnolari
-lar qoʻshimchasi oddiy koʻplikdan tashqari yana bir necha maʼnoni ifodalaydi. Tarjimada ularni farqlash muhim: rus va ingliz tillarida bu maʼnolar butunlay boshqa vositalar bilan beriladi.
| Maʼnosi | Misol | Izoh |
|---|---|---|
| Koʻplik | Daraxtlar gulladi. | narsa bittadan ortiq |
| Hurmat | Dadamlar keldilar. | gap bir kishi haqida; bu yerda -lar egalik qoʻshimchasidan keyin keladi |
| Taxmin, chama | Soat beshlarda kelaman. Yigirma yoshlarda. | vaqt yoki yosh taxminan aytiladi |
| Tur, xil | Doʻkonda har xil choylar bor. | modda nomlarida |
| Moʻllik | Togʻdagi qorlar eriy boshladi. | sanalmaydigan narsaning koʻpligi |
| Oila, guruh | Akmallarnikiga bordik. | kishi va uning yaqinlari |
-lar qachon qoʻshilmaydi
Sonlardan hamda “bir necha”, “bir qancha” soʻzlaridan keyin ot birlikda turadi, chunki miqdor allaqachon ifodalangan. “Koʻp” soʻzidan keyin ikkala shakl ham ishlatiladi: koʻp odam, koʻp odamlar. “Hamma”, “barcha” soʻzlaridan keyin -lar odatda saqlanadi: barcha oʻquvchilar. Jamlovchi otlar (poda, xalq) koʻpincha -larsiz qoʻllanadi; “xalqlar” shakli “turli xalqlar” maʼnosini beradi.
Sinfda yigirma beshta oʻquvchi bor. Bir necha kun oʻtdi. Barcha oʻquvchilar yigʻildi.
Koʻplikdagi ega kishilarni bildirsa, kesim -lar olishi ham, olmasligi ham mumkin: Mehmonlar keldi / kelishdi / keldilar. Narsa yoki hayvonlar haqida gap ketganda kesimga -lar odatda qoʻshilmaydi: Barglar sargʻaydi. Batafsil — feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Sondan keyin -lar qoʻshish: “besh kitoblar” emas, besh kitob. 2) Talaffuzga qarab yozish: “bolala” emas, bolalar. 3) Qoʻshimchalar tartibini buzish: “kitobimlar” emas, kitoblarim; hurmat shakllari (dadamlar, buvimlar) bundan mustasno. 4) Rus tilidagi koʻplikni aynan koʻchirish. Rus tilida faqat koʻplik shaklida ishlatiladigan soʻzlar oʻzbek tilida birlikda turadi: qaychi, shim, pul, soat. Shuning uchun toʻgʻrisi: “Qaychi qayerda?”, “Pulni oldingizmi?”
Oʻzingizni tekshiring — -lar qanday maʼnoda? Buvimlar soat oltilarda keladilar. “Buvimlar” — hurmat (gap bitta buvi haqida); “oltilarda” — taxmin; “keladilar” — kesimdagi hurmat shakli.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
