UzLocal

Morfologiya · § 7

Sifat

Sifat — predmetning belgisini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi: oq, katta, shirin, mehribon, yozgi. U “qanday?”, “qanaqa?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi va odatda ot oldida kelib, uni aniqlaydi: shirin olma, baland bino. Sifat ot bilan sonda ham, kelishikda ham moslashmaydi: katta uy, katta uylar, katta uyda — “katta” shakli oʻzgarmaydi.

Maʼnosiga koʻra turlari

Sifatlarning maʼno guruhlari
BelgiMisollar
rang-tusoq, qizil, yashil
shakl-koʻrinishdumaloq, egri, yassi
hajm-oʻlchov, vaznkatta, uzun, ogʻir
maza-taʼmshirin, achchiq, nordon
hidxushboʻy, qoʻlansa
xususiyat-xislatmehribon, halol, yalqov
holatkasal, och, xursand
payt, oʻrinyozgi, kechki, togʻli

Bundan tashqari, sifatlar asliy va nisbiy sifatlarga boʻlinadi. Asliy sifat belgini bevosita ifodalaydi va daraja hosil qiladi: oq → oqroq, shirin → eng shirin. Nisbiy sifat belgini boshqa narsaga, joyga yoki vaqtga munosabat orqali bildiradi va odatda otdan yasaladi: yozgi taʼtil, ilmiy maqola, toshkentlik yozuvchi. Nisbiy sifatlardan daraja shakli yasalmaydi (sifat darajalari darsiga qarang).

Tuzilishiga koʻra turlari

Tuzilishiga koʻra sifatlar tub (oq, katta, yaxshi), yasama (kuchli, tuzsiz, ilmiy), qoʻshma (shirinsoʻz, kamgap, xushmuomala), juft (katta-kichik, baland-past) va takroriy (katta-katta, mayda-mayda) boʻladi. Qoʻshma sifatlar qoʻshib, juft va takroriy sifatlar esa chiziqcha bilan yoziladi.

Sifat yasovchi asosiy qoʻshimchalar
QoʻshimchaMaʼnosiMisollar
-libelgiga egalikkuchli, aqlli, tuzli
-sizbelgining yoʻqligituzsiz, uysiz, hidsiz
-gi, -ki, -qipayt, oʻrinyozgi, kechki, tashqi
-likjoyga mansubliktoshkentlik, qishloqlik
-iy, -viytushunchaga oidlikilmiy, tarixiy, kimyoviy
-chan, -choqmoyillikishchan, uyatchan, maqtanchoq
-simonoʻxshashlikodamsimon, sharsimon
be-, no-yoʻqlik, inkorbemaza, betakror, notoʻgʻri
ser-koʻpliksergap, serhosil

Gapdagi vazifasi va otlashish

Sifat gapda koʻpincha aniqlovchi boʻladi: shirin olma. U kesim ham boʻla oladi: Bu olma juda shirin. Feʼlga bogʻlanganda esa hol vazifasida keladi: U chiroyli yozadi. Ot oʻrnida qoʻllangan sifat otlashadi va otning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalarini oladi.

Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod qoladi (maqol). Aka-ukalarning kattasi shifokor. Qizilini emas, koʻkini bering.

Koʻp uchraydigan xatolar

Sifatni rus tilidagidek moslashtirmang: “yaxshilar bolalar” emas, yaxshi bolalar. -iy qoʻshimchasini tushirib qoldirmang va unlidan keyin -viy ekanini unutmang: “ilmi ish”, “kimyoiy” emas, ilmiy ish, kimyoviy. Be- va no- old qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: “no toʻgʻri”, “be maza” emas, notoʻgʻri, bemaza. -lik qoʻshimchali sifat koʻpincha kishiga nisbatan ishlatiladi (toshkentlik yozuvchi); narsa va muassasalar uchun qaratqichli birikma tabiiyroq: Toshkent metrosi.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzga “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻini bering va oldiga “juda” soʻzini qoʻyib koʻring: “juda shirin” tabiiy eshitiladi — demak, asliy sifat; nisbiy sifat (yozgi, ilmiy) “juda” bilan birikmaydi. Soʻz ot oʻrnida kelib, qoʻshimcha olgan boʻlsa (kattasi = katta + si), bu otlashgan sifat; feʼlga bogʻlangan boʻlsa (chiroyli yozadi), sifat hol vazifasida kelgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari