Morfologiya · § 7
Sifat
Sifat — predmetning belgisini bildiruvchi mustaqil soʻz turkumi: oq, katta, shirin, mehribon, yozgi. U “qanday?”, “qanaqa?”, “qaysi?” soʻroqlariga javob beradi va odatda ot oldida kelib, uni aniqlaydi: shirin olma, baland bino. Sifat ot bilan sonda ham, kelishikda ham moslashmaydi: katta uy, katta uylar, katta uyda — “katta” shakli oʻzgarmaydi.
Maʼnosiga koʻra turlari
| Belgi | Misollar |
|---|---|
| rang-tus | oq, qizil, yashil |
| shakl-koʻrinish | dumaloq, egri, yassi |
| hajm-oʻlchov, vazn | katta, uzun, ogʻir |
| maza-taʼm | shirin, achchiq, nordon |
| hid | xushboʻy, qoʻlansa |
| xususiyat-xislat | mehribon, halol, yalqov |
| holat | kasal, och, xursand |
| payt, oʻrin | yozgi, kechki, togʻli |
Bundan tashqari, sifatlar asliy va nisbiy sifatlarga boʻlinadi. Asliy sifat belgini bevosita ifodalaydi va daraja hosil qiladi: oq → oqroq, shirin → eng shirin. Nisbiy sifat belgini boshqa narsaga, joyga yoki vaqtga munosabat orqali bildiradi va odatda otdan yasaladi: yozgi taʼtil, ilmiy maqola, toshkentlik yozuvchi. Nisbiy sifatlardan daraja shakli yasalmaydi (sifat darajalari darsiga qarang).
Tuzilishiga koʻra turlari
Tuzilishiga koʻra sifatlar tub (oq, katta, yaxshi), yasama (kuchli, tuzsiz, ilmiy), qoʻshma (shirinsoʻz, kamgap, xushmuomala), juft (katta-kichik, baland-past) va takroriy (katta-katta, mayda-mayda) boʻladi. Qoʻshma sifatlar qoʻshib, juft va takroriy sifatlar esa chiziqcha bilan yoziladi.
| Qoʻshimcha | Maʼnosi | Misollar |
|---|---|---|
| -li | belgiga egalik | kuchli, aqlli, tuzli |
| -siz | belgining yoʻqligi | tuzsiz, uysiz, hidsiz |
| -gi, -ki, -qi | payt, oʻrin | yozgi, kechki, tashqi |
| -lik | joyga mansublik | toshkentlik, qishloqlik |
| -iy, -viy | tushunchaga oidlik | ilmiy, tarixiy, kimyoviy |
| -chan, -choq | moyillik | ishchan, uyatchan, maqtanchoq |
| -simon | oʻxshashlik | odamsimon, sharsimon |
| be-, no- | yoʻqlik, inkor | bemaza, betakror, notoʻgʻri |
| ser- | koʻplik | sergap, serhosil |
Gapdagi vazifasi va otlashish
Sifat gapda koʻpincha aniqlovchi boʻladi: shirin olma. U kesim ham boʻla oladi: Bu olma juda shirin. Feʼlga bogʻlanganda esa hol vazifasida keladi: U chiroyli yozadi. Ot oʻrnida qoʻllangan sifat otlashadi va otning qoʻshimchalarini — koʻplik, egalik, kelishik qoʻshimchalarini oladi.
Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod qoladi (maqol). Aka-ukalarning kattasi shifokor. Qizilini emas, koʻkini bering.
Koʻp uchraydigan xatolar
Sifatni rus tilidagidek moslashtirmang: “yaxshilar bolalar” emas, yaxshi bolalar. -iy qoʻshimchasini tushirib qoldirmang va unlidan keyin -viy ekanini unutmang: “ilmi ish”, “kimyoiy” emas, ilmiy ish, kimyoviy. Be- va no- old qoʻshimchalari qoʻshib yoziladi: “no toʻgʻri”, “be maza” emas, notoʻgʻri, bemaza. -lik qoʻshimchali sifat koʻpincha kishiga nisbatan ishlatiladi (toshkentlik yozuvchi); narsa va muassasalar uchun qaratqichli birikma tabiiyroq: Toshkent metrosi.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻzga “qanday?” yoki “qaysi?” soʻrogʻini bering va oldiga “juda” soʻzini qoʻyib koʻring: “juda shirin” tabiiy eshitiladi — demak, asliy sifat; nisbiy sifat (yozgi, ilmiy) “juda” bilan birikmaydi. Soʻz ot oʻrnida kelib, qoʻshimcha olgan boʻlsa (kattasi = katta + si), bu otlashgan sifat; feʼlga bogʻlangan boʻlsa (chiroyli yozadi), sifat hol vazifasida kelgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
