UzLocal

Morfologiya · § 11

Feʼl

Feʼl — shaxs yoki narsaning ish-harakati yoxud holatini bildiruvchi va “nima qilmoq?”, “nima qildi?”, “nima qilyapti?” soʻroqlariga javob beruvchi mustaqil soʻz turkumi. U oʻzbek tilida shakllarga eng boy turkumdir: birgina yoz- negizidan yozdim, yozaman, yozdirmadingiz kabi oʻnlab shakl hosil boʻladi. Gapda feʼl koʻpincha kesim vazifasida keladi.

Noaniq shakl va negiz

Lugʻatda feʼl -moq qoʻshimchali shaklda beriladi: yozmoq, kelmoq, oʻqimoq, ishlamoq. -moq tashlansa, negiz qoladi: yoz-, kel-, oʻqi-, ishla-. Negiz buyruq maylining ikkinchi shaxs birlik shakliga teng: Yoz! Kel! Unli bilan tugagan negizlar -a/-y qoʻshimchasidan oldin y orttiradi: oʻqiydi, ishlaydi.

Feʼlning grammatik kategoriyalari

Feʼl kategoriyalari va ularning koʻrsatkichlari
KategoriyaAsosiy koʻrsatkichlariMisol
Nisbat-dir, -tir, -t, -il, -in, -ishyozdirdi, yozildi
Boʻlishli va boʻlishsizlik-mayozmadi
Zamon-di, -gan, -yap, -a/-y, -moqchiyozdi, yozyapti
Mayl-ay, -gin, -ing; -sayozing, yozsangiz
Shaxs-son-m, -ng, -k, -man, -miz, -sizyozdim, yozamiz

Qoʻshimchalar qatʼiy tartibda qoʻshiladi: negiz → nisbat → boʻlishsizlik → zamon yoki mayl → shaxs-son: yoz-dir-ma-di-m. Har bir kategoriyaga alohida dars bagʻishlangan: zamonlar, shaxs-son, nisbatlar, mayllar va boʻlishsiz shakl haqida.

Tuzilishiga koʻra turlari

Feʼllarning tuzilishiga koʻra turlari
TuriBelgisiMisol
Tub feʼlnegiz boʻlinmaydiyozmoq, kelmoq, olmoq
Yasama feʼl-la, -a, -ay, -ar kabi qoʻshimchalar bilan yasaladiishlamoq, tunamoq, koʻpaymoq, koʻkarmoq
Qoʻshma feʼlikki soʻzdan tuziladi, ajratib yoziladiyordam bermoq, sotib olmoq
Juft feʼlmaʼnodosh ikki feʼl, chiziqcha bilanyeb-ichmoq, oʻynab-kulmoq
Takroriy feʼlbir feʼlning takrori, chiziqcha bilanoʻqib-oʻqib, kela-kela

Oʻtimli va oʻtimsiz feʼllar

Oʻtimli feʼllar tushum kelishigidagi vositasiz toʻldiruvchini talab qiladi: xatni yozmoq, eshikni ochmoq. Oʻtimsiz feʼllar bunday toʻldiruvchisiz qoʻllanadi: kelmoq, uxlamoq, kulmoq. Orttirma nisbat oʻtimsiz feʼlni oʻtimliga aylantiradi: Onam bolani uxlatdi.

Tuslanuvchi va vazifadosh shakllar

Tuslanuvchi shakllar shaxs-son bilan oʻzgarib, kesim boʻladi: yozdim, yozasiz. Ulardan tashqari feʼl va boshqa turkum belgilarini birlashtiruvchi shakllar bor: sifatdosh — yozilgan xat, ravishdosh — yozib boʻldi, harakat nomi — yozish. Yozib qoʻydi kabi birikmalarda ikkinchi feʼl koʻmakchi feʼl vazifasida keladi. Bularning har biri alohida darsda koʻrib chiqilgan.

Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish

Oʻqiydi va oʻqidi, ishlaydi va ishladi shakllarini adashtirmang: hozirgi-kelasi zamonda unli bilan tugagan negizdan keyin y yoziladi. Qoʻshma feʼllar ajratib yoziladi (“sotibolmoq” emas, sotib olmoq), juft va takroriy feʼllar chiziqcha bilan yoziladi. Ega vazifasida noaniq shakldan koʻra harakat nomi tabiiyroq: Chekish zararli. Tahlil uchun negiz va qoʻshimchalarni ajrating: Biz bu kitobni hali oʻqimadik gapidagi oʻqimadik — tub, oʻtimli feʼl, boʻlishsiz shakl, oʻtgan zamon, birinchi shaxs koʻplik.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari