Morfologiya · § 11
Feʼl
Feʼl — shaxs yoki narsaning ish-harakati yoxud holatini bildiruvchi va “nima qilmoq?”, “nima qildi?”, “nima qilyapti?” soʻroqlariga javob beruvchi mustaqil soʻz turkumi. U oʻzbek tilida shakllarga eng boy turkumdir: birgina yoz- negizidan yozdim, yozaman, yozdirmadingiz kabi oʻnlab shakl hosil boʻladi. Gapda feʼl koʻpincha kesim vazifasida keladi.
Noaniq shakl va negiz
Lugʻatda feʼl -moq qoʻshimchali shaklda beriladi: yozmoq, kelmoq, oʻqimoq, ishlamoq. -moq tashlansa, negiz qoladi: yoz-, kel-, oʻqi-, ishla-. Negiz buyruq maylining ikkinchi shaxs birlik shakliga teng: Yoz! Kel! Unli bilan tugagan negizlar -a/-y qoʻshimchasidan oldin y orttiradi: oʻqiydi, ishlaydi.
Feʼlning grammatik kategoriyalari
| Kategoriya | Asosiy koʻrsatkichlari | Misol |
|---|---|---|
| Nisbat | -dir, -tir, -t, -il, -in, -ish | yozdirdi, yozildi |
| Boʻlishli va boʻlishsizlik | -ma | yozmadi |
| Zamon | -di, -gan, -yap, -a/-y, -moqchi | yozdi, yozyapti |
| Mayl | -ay, -gin, -ing; -sa | yozing, yozsangiz |
| Shaxs-son | -m, -ng, -k, -man, -miz, -siz | yozdim, yozamiz |
Qoʻshimchalar qatʼiy tartibda qoʻshiladi: negiz → nisbat → boʻlishsizlik → zamon yoki mayl → shaxs-son: yoz-dir-ma-di-m. Har bir kategoriyaga alohida dars bagʻishlangan: zamonlar, shaxs-son, nisbatlar, mayllar va boʻlishsiz shakl haqida.
Tuzilishiga koʻra turlari
| Turi | Belgisi | Misol |
|---|---|---|
| Tub feʼl | negiz boʻlinmaydi | yozmoq, kelmoq, olmoq |
| Yasama feʼl | -la, -a, -ay, -ar kabi qoʻshimchalar bilan yasaladi | ishlamoq, tunamoq, koʻpaymoq, koʻkarmoq |
| Qoʻshma feʼl | ikki soʻzdan tuziladi, ajratib yoziladi | yordam bermoq, sotib olmoq |
| Juft feʼl | maʼnodosh ikki feʼl, chiziqcha bilan | yeb-ichmoq, oʻynab-kulmoq |
| Takroriy feʼl | bir feʼlning takrori, chiziqcha bilan | oʻqib-oʻqib, kela-kela |
Oʻtimli va oʻtimsiz feʼllar
Oʻtimli feʼllar tushum kelishigidagi vositasiz toʻldiruvchini talab qiladi: xatni yozmoq, eshikni ochmoq. Oʻtimsiz feʼllar bunday toʻldiruvchisiz qoʻllanadi: kelmoq, uxlamoq, kulmoq. Orttirma nisbat oʻtimsiz feʼlni oʻtimliga aylantiradi: Onam bolani uxlatdi.
Tuslanuvchi va vazifadosh shakllar
Tuslanuvchi shakllar shaxs-son bilan oʻzgarib, kesim boʻladi: yozdim, yozasiz. Ulardan tashqari feʼl va boshqa turkum belgilarini birlashtiruvchi shakllar bor: sifatdosh — yozilgan xat, ravishdosh — yozib boʻldi, harakat nomi — yozish. Yozib qoʻydi kabi birikmalarda ikkinchi feʼl koʻmakchi feʼl vazifasida keladi. Bularning har biri alohida darsda koʻrib chiqilgan.
Koʻp uchraydigan xatolar va oʻzini tekshirish
Oʻqiydi va oʻqidi, ishlaydi va ishladi shakllarini adashtirmang: hozirgi-kelasi zamonda unli bilan tugagan negizdan keyin y yoziladi. Qoʻshma feʼllar ajratib yoziladi (“sotibolmoq” emas, sotib olmoq), juft va takroriy feʼllar chiziqcha bilan yoziladi. Ega vazifasida noaniq shakldan koʻra harakat nomi tabiiyroq: Chekish zararli. Tahlil uchun negiz va qoʻshimchalarni ajrating: Biz bu kitobni hali oʻqimadik gapidagi oʻqimadik — tub, oʻtimli feʼl, boʻlishsiz shakl, oʻtgan zamon, birinchi shaxs koʻplik.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
