UzLocal

Morfologiya · § 21

Bogʻlovchi va yuklamalar

Bogʻlovchi — uyushiq boʻlaklarni, qoʻshma gap qismlarini va alohida gaplarni oʻzaro bogʻlash uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz: va, ammo, yoki, chunki, agar. Yuklama — soʻzga yoki butun gapga soʻroq, taajjub, kuchaytirish, chegaralash kabi qoʻshimcha maʼno yuklaydigan yordamchi soʻz yoki qoʻshimcha: -mi, -chi, -ku, faqat, hatto. Ikkalasi ham yordamchi soʻzlar turkumiga kiradi: ular mustaqil leksik maʼnoga ega emas, soʻroq olmaydi, gap boʻlagi boʻlmaydi va oʻzgarmaydi.

Bogʻlovchi va yuklamani qanday taniysiz

Bogʻlovchi doim ikki yoki undan ortiq qism orasida turadi va ular oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatadi: Akam va singlim keldi. Uni olib tashlasangiz, qismlar orasidagi aloqa yoʻqoladi yoki tinish belgisi kerak boʻladi. Yuklama esa bitta soʻzga yoki butun gapga tegishli boʻladi: uni olib tashlasangiz, gapning asosiy mazmuni saqlanadi, faqat ohangi oʻzgaradi: Men ham boraman → Men boraman.

Bogʻlovchilarning turlari

Vazifasiga koʻra bogʻlovchilar ikki guruhga boʻlinadi. Teng bogʻlovchilar grammatik jihatdan teng huquqli qismlarni — uyushiq boʻlaklarni yoki bogʻlangan qoʻshma gap qismlarini — bogʻlaydi. Ergashtiruvchi bogʻlovchilar esa bir qismni ikkinchisiga tobe qiladi va ergash gapni bosh gapga bogʻlaydi. Tuzilishiga koʻra bogʻlovchilar yakka (va, ammo, chunki) va takroriy (ham…ham, yo…yo, na…na) boʻladi.

Bogʻlovchilarning turlari
TuriBogʻlovchilarMaʼnosi
Biriktiruvchi (teng)va, hamda, ham…hamqismlarni qoʻshib sanaydi
Zidlovchi (teng)ammo, lekin, biroq, balkiqismlarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻyadi
Ayiruvchi (teng)yoki, yo…yo, goh…goh, dam…damtanlov yoki navbatlashuvni bildiradi
Inkor (teng)na…nahar ikkala qismni inkor etadi
Ergashtiruvchichunki, agar, garchi, toki, -kisabab, shart, toʻsiqsizlik, maqsad

Bozordan olma va uzum oldik. Ham oʻqiydi, ham ishlaydi. Yomgʻir yogʻdi, ammo havo salqin tortmadi. Choy ichasizmi yoki qahva? Na xat keldi, na xabar. Bugun kelolmayman, chunki ishim koʻp. Agar vaqtingiz boʻlsa, qoʻngʻiroq qiling.

Yuklamalarning turlari

Yuklamalar gapga qanday maʼno qoʻshishiga koʻra guruhlanadi. Ayrim soʻzlar vaziyatga qarab ham bogʻlovchi, ham yuklama boʻladi: takrorlangan “ham…ham” — bogʻlovchi, yakka “ham” esa “shuningdek” maʼnosidagi yuklama (Men ham boraman).

Yuklamalarning turlari
TuriYuklamalarMisol
Soʻroq va taajjub-mi, -chi, nahotkiKeldingizmi? Sizchi? Nahotki rost boʻlsa?
Kuchaytiruv va taʼkidhatto, axir, -ku, hamHatto bolalar ham biladi. Axir aytdim-ku!
Ayiruv va chegaralovfaqat, yolgʻiz, -gina (-kina, -qina)Faqat siz qoldingiz. Bir pasgina kuting. kichikkina, oqqina
Oʻxshatishxuddi, goʻyoXuddi bolalikdagidek quvondim.

Yozilishi va tinish belgilari

Qoʻshimcha shaklidagi -mi, -chi, -gina yuklamalari soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, sizchi, ozgina. Soʻroq yuklamasi -mi qaysi soʻzga qoʻshilsa, soʻroq oʻsha soʻzga qaratiladi: Ertaga siz borasizmi? (harakatning oʻzi haqida) — Ertaga sizmi borasiz? (aynan kim borishi haqida). Zidlovchi ammo, lekin, biroq bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi. Takroriy bogʻlovchilar bilan kelgan uyushiq boʻlaklar orasiga ham vergul qoʻyiladi: ham kitob, ham daftar. Yakka “va” bilan bogʻlangan uyushiq boʻlaklar orasiga vergul qoʻyilmaydi: olma va uzum.

Koʻp uchraydigan xatolar

1) “Va” ni ortiqcha takrorlash: “Men va ukam va singlim bordik” emas, Men, ukam va singlim bordik — uyushiq boʻlaklar koʻp boʻlsa, “va” faqat oxirgisi oldidan keladi. 2) Rus tilidagi “i” ni feʼllar orasida har doim “va” bilan berish: “Keldi va oʻtirdi” xato emas, lekin tabiiyrogʻi ravishdosh bilan — Kelib oʻtirdi. 3) -mi yuklamasini soʻroq olmoshi bor gapga qoʻshish: “Qayerga bordingizmi?” notoʻgʻri, Qayerga bordingiz? toʻgʻri. 4) Bogʻlovchini koʻmakchi bilan aralashtirish: “bilan” bogʻlovchi (Akam bilan ukam keldi) ham, koʻmakchi (Qalam bilan yozdi) ham boʻladi.

Oʻzingizni tekshiring. Soʻzni olib tashlang yoki “va” bilan almashtiring. “Va” mos kelsa va u teng qismlarni bogʻlasa — bogʻlovchi (Akam bilan ukam → akam va ukam). Olib tashlaganda faqat ohang oʻzgarsa — yuklama (Hatto u ham keldi → U keldi). Soʻzga soʻroq berish mumkin boʻlsa, u yordamchi soʻz emas.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari