Morfologiya · § 21
Bogʻlovchi va yuklamalar
Bogʻlovchi — uyushiq boʻlaklarni, qoʻshma gap qismlarini va alohida gaplarni oʻzaro bogʻlash uchun xizmat qiladigan yordamchi soʻz: va, ammo, yoki, chunki, agar. Yuklama — soʻzga yoki butun gapga soʻroq, taajjub, kuchaytirish, chegaralash kabi qoʻshimcha maʼno yuklaydigan yordamchi soʻz yoki qoʻshimcha: -mi, -chi, -ku, faqat, hatto. Ikkalasi ham yordamchi soʻzlar turkumiga kiradi: ular mustaqil leksik maʼnoga ega emas, soʻroq olmaydi, gap boʻlagi boʻlmaydi va oʻzgarmaydi.
Bogʻlovchi va yuklamani qanday taniysiz
Bogʻlovchi doim ikki yoki undan ortiq qism orasida turadi va ular oʻrtasidagi munosabatni koʻrsatadi: Akam va singlim keldi. Uni olib tashlasangiz, qismlar orasidagi aloqa yoʻqoladi yoki tinish belgisi kerak boʻladi. Yuklama esa bitta soʻzga yoki butun gapga tegishli boʻladi: uni olib tashlasangiz, gapning asosiy mazmuni saqlanadi, faqat ohangi oʻzgaradi: Men ham boraman → Men boraman.
Bogʻlovchilarning turlari
Vazifasiga koʻra bogʻlovchilar ikki guruhga boʻlinadi. Teng bogʻlovchilar grammatik jihatdan teng huquqli qismlarni — uyushiq boʻlaklarni yoki bogʻlangan qoʻshma gap qismlarini — bogʻlaydi. Ergashtiruvchi bogʻlovchilar esa bir qismni ikkinchisiga tobe qiladi va ergash gapni bosh gapga bogʻlaydi. Tuzilishiga koʻra bogʻlovchilar yakka (va, ammo, chunki) va takroriy (ham…ham, yo…yo, na…na) boʻladi.
| Turi | Bogʻlovchilar | Maʼnosi |
|---|---|---|
| Biriktiruvchi (teng) | va, hamda, ham…ham | qismlarni qoʻshib sanaydi |
| Zidlovchi (teng) | ammo, lekin, biroq, balki | qismlarni bir-biriga qarama-qarshi qoʻyadi |
| Ayiruvchi (teng) | yoki, yo…yo, goh…goh, dam…dam | tanlov yoki navbatlashuvni bildiradi |
| Inkor (teng) | na…na | har ikkala qismni inkor etadi |
| Ergashtiruvchi | chunki, agar, garchi, toki, -ki | sabab, shart, toʻsiqsizlik, maqsad |
Bozordan olma va uzum oldik. Ham oʻqiydi, ham ishlaydi. Yomgʻir yogʻdi, ammo havo salqin tortmadi. Choy ichasizmi yoki qahva? Na xat keldi, na xabar. Bugun kelolmayman, chunki ishim koʻp. Agar vaqtingiz boʻlsa, qoʻngʻiroq qiling.
Yuklamalarning turlari
Yuklamalar gapga qanday maʼno qoʻshishiga koʻra guruhlanadi. Ayrim soʻzlar vaziyatga qarab ham bogʻlovchi, ham yuklama boʻladi: takrorlangan “ham…ham” — bogʻlovchi, yakka “ham” esa “shuningdek” maʼnosidagi yuklama (Men ham boraman).
| Turi | Yuklamalar | Misol |
|---|---|---|
| Soʻroq va taajjub | -mi, -chi, nahotki | Keldingizmi? Sizchi? Nahotki rost boʻlsa? |
| Kuchaytiruv va taʼkid | hatto, axir, -ku, ham | Hatto bolalar ham biladi. Axir aytdim-ku! |
| Ayiruv va chegaralov | faqat, yolgʻiz, -gina (-kina, -qina) | Faqat siz qoldingiz. Bir pasgina kuting. kichikkina, oqqina |
| Oʻxshatish | xuddi, goʻyo | Xuddi bolalikdagidek quvondim. |
Yozilishi va tinish belgilari
Qoʻshimcha shaklidagi -mi, -chi, -gina yuklamalari soʻzga qoʻshib yoziladi: keldingizmi, sizchi, ozgina. Soʻroq yuklamasi -mi qaysi soʻzga qoʻshilsa, soʻroq oʻsha soʻzga qaratiladi: Ertaga siz borasizmi? (harakatning oʻzi haqida) — Ertaga sizmi borasiz? (aynan kim borishi haqida). Zidlovchi ammo, lekin, biroq bogʻlovchilari oldidan vergul qoʻyiladi. Takroriy bogʻlovchilar bilan kelgan uyushiq boʻlaklar orasiga ham vergul qoʻyiladi: ham kitob, ham daftar. Yakka “va” bilan bogʻlangan uyushiq boʻlaklar orasiga vergul qoʻyilmaydi: olma va uzum.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) “Va” ni ortiqcha takrorlash: “Men va ukam va singlim bordik” emas, Men, ukam va singlim bordik — uyushiq boʻlaklar koʻp boʻlsa, “va” faqat oxirgisi oldidan keladi. 2) Rus tilidagi “i” ni feʼllar orasida har doim “va” bilan berish: “Keldi va oʻtirdi” xato emas, lekin tabiiyrogʻi ravishdosh bilan — Kelib oʻtirdi. 3) -mi yuklamasini soʻroq olmoshi bor gapga qoʻshish: “Qayerga bordingizmi?” notoʻgʻri, Qayerga bordingiz? toʻgʻri. 4) Bogʻlovchini koʻmakchi bilan aralashtirish: “bilan” bogʻlovchi (Akam bilan ukam keldi) ham, koʻmakchi (Qalam bilan yozdi) ham boʻladi.
Oʻzingizni tekshiring. Soʻzni olib tashlang yoki “va” bilan almashtiring. “Va” mos kelsa va u teng qismlarni bogʻlasa — bogʻlovchi (Akam bilan ukam → akam va ukam). Olib tashlaganda faqat ohang oʻzgarsa — yuklama (Hatto u ham keldi → U keldi). Soʻzga soʻroq berish mumkin boʻlsa, u yordamchi soʻz emas.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
