UzLocal

Morfologiya · § 14

Feʼlning shaxs-soni

Feʼlning shaxs-soni — harakatni kim bajarishini (soʻzlovchimi, tinglovchimi yoki soʻz yuritilayotgan shaxsmi) va bajaruvchi bir yoki bir nechta ekanini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya. U feʼlning eng oxirida turadigan shaxs-son qoʻshimchalari orqali ifodalanadi: yoz-di-m, yoz-a-miz. Bu qoʻshimchalar kesimni ega bilan bogʻlaydi, shuning uchun ega aytilmasa ham bajaruvchi maʼlum boʻladi: Ertaga boramiz.

Uch shaxs va ikki son

Birinchi shaxs — soʻzlovchi (men, biz), ikkinchi shaxs — tinglovchi (sen, siz), uchinchi shaxs — nutqda ishtirok etmaydigan shaxs yoki narsa (u, ular). Har bir shaxs birlik va koʻplikda keladi, demak, feʼlning oltita shaxs-son shakli bor. Shaxs-son qoʻshimchasi hamisha zamon yoki mayl koʻrsatkichidan keyin turadi: kel-ma-di-ng, oʻqi-yap-miz.

Shaxs-son qoʻshimchalarining uch turi

Shaxs-son qoʻshimchalari (yozmoq feʼli)
Shaxs-sonBirinchi tur: -di, -sa dan keyinIkkinchi tur: boshqa shakllardan keyinUchinchi tur: buyruq-istak mayli
birinchi shaxs birlik-m: yozdim, yozsam-man: yozaman, yozganman-(a)y: yozay
ikkinchi shaxs birlik-ng: yozding, yozsang-san: yozasanqoʻshimchasiz, -gin: yoz, yozgin
uchinchi shaxs birlikqoʻshimchasiz: yozdi, yozsaqoʻshimchasiz, -di, -ti: yozgan, yozadi, yozyapti-sin: yozsin
birinchi shaxs koʻplik-k: yozdik, yozsak-miz: yozamiz-(a)ylik: yozaylik
ikkinchi shaxs koʻplik-ngiz: yozdingiz, yozsangiz-siz: yozasiz-(i)ng, -(i)nglar: yozing, yozinglar
uchinchi shaxs koʻplik-lar: yozdilar, yozsalar-(di)lar: yozadilar, yozganlar-sinlar: yozsinlar

Birinchi tur qoʻshimchalari egalik qoʻshimchalariga oʻxshaydi va faqat -di (oʻtgan zamon) hamda -sa (shart mayli) dan keyin keladi. Ikkinchi tur -a/-y, -gan, -(i)b, -yap, -moqda, -(a)r, -moqchi shakllaridan keyin, shuningdek ot, sifat yoki son kesim boʻlganda qoʻshiladi. Uchinchi tur faqat buyruq-istak maylida ishlatiladi (batafsil — feʼl mayllari darsida).

Men bu kitobni oʻqiganman. Sen qayerga ketyapsan? Biz ertaga yoʻlga chiqmoqchimiz. Siz haqsiz. Men talabaman, ukam esa oʻquvchi.

Uchinchi shaxs va koʻplik

Uchinchi shaxs birlikda koʻpincha maxsus qoʻshimcha boʻlmaydi (yozdi, yozgan, yozar), hozirgi-kelasi zamonda -di (yozadi), -yap dan keyin -ti (yozyapti) qoʻshiladi. Uchinchi shaxs koʻpligi -lar bilan yasaladi: yozdilar, yozadilar. Ogʻzaki va badiiy nutqda uning oʻrnida birgalik nisbatidagi shakl ham koʻp ishlatiladi: Ular erta kelishdi. Ega jonsiz narsalarni bildirib, koʻplikda kelsa, kesim odatda birlikda boʻladi: Daraxtlar gulladi (gulladilar emas).

Hurmat shakllari

Bir kishiga hurmat bilan siz deb murojaat qilinadi va kesim ikkinchi shaxs koʻplikda boʻladi: Siz qachon keldingiz? Bir nechta kishiga sizlar deb murojaat qilinganda -ngizlar, -sizlar ishlatiladi: Sizlar qachon keldingizlar? Yoshi ulugʻ yoki hurmatli kishi haqida uchinchi shaxsda gapirilganda ham -lar qoʻshiladi: Ustozimiz keldilar. Rasmiy va mahalliylashtirilgan matnlarda oʻquvchiga faqat siz deb murojaat qilinadi.

Koʻp uchraydigan xatolar

Xato va toʻgʻri shakllar
XatoToʻgʻriIzoh
Men kecha keldi.Men kecha keldim.shaxs-son qoʻshimchasi tushib qolgan
Siz qayerga ketyapsan?Siz qayerga ketyapsiz?siz bilan sen shakli aralashgan
Biz bordimiz.Biz bordik.-di dan keyin birinchi tur: -k
Borsamiz, aytamiz.Borsak, aytamiz.-sa dan keyin ham -k
Xabarlar yuborildilar.Xabarlar yuborildi.jonsiz egada kesim birlikda

Oʻzingizni tekshiring

Kesimning oxirgi qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichga qarang: u -di yoki -sa boʻlsa, birinchi tur qoʻshimchasi kelishi kerak, boshqa shakllarda — ikkinchi tur. Soʻng olmosh qoʻyib tekshiring: men — -m/-man, biz — -k/-miz, siz — -ngiz/-siz. Ega va kesimning moslashuvi kesim haqidagi darsda batafsil koʻrib chiqilgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari