Morfologiya · § 14
Feʼlning shaxs-soni
Feʼlning shaxs-soni — harakatni kim bajarishini (soʻzlovchimi, tinglovchimi yoki soʻz yuritilayotgan shaxsmi) va bajaruvchi bir yoki bir nechta ekanini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya. U feʼlning eng oxirida turadigan shaxs-son qoʻshimchalari orqali ifodalanadi: yoz-di-m, yoz-a-miz. Bu qoʻshimchalar kesimni ega bilan bogʻlaydi, shuning uchun ega aytilmasa ham bajaruvchi maʼlum boʻladi: Ertaga boramiz.
Uch shaxs va ikki son
Birinchi shaxs — soʻzlovchi (men, biz), ikkinchi shaxs — tinglovchi (sen, siz), uchinchi shaxs — nutqda ishtirok etmaydigan shaxs yoki narsa (u, ular). Har bir shaxs birlik va koʻplikda keladi, demak, feʼlning oltita shaxs-son shakli bor. Shaxs-son qoʻshimchasi hamisha zamon yoki mayl koʻrsatkichidan keyin turadi: kel-ma-di-ng, oʻqi-yap-miz.
Shaxs-son qoʻshimchalarining uch turi
| Shaxs-son | Birinchi tur: -di, -sa dan keyin | Ikkinchi tur: boshqa shakllardan keyin | Uchinchi tur: buyruq-istak mayli |
|---|---|---|---|
| birinchi shaxs birlik | -m: yozdim, yozsam | -man: yozaman, yozganman | -(a)y: yozay |
| ikkinchi shaxs birlik | -ng: yozding, yozsang | -san: yozasan | qoʻshimchasiz, -gin: yoz, yozgin |
| uchinchi shaxs birlik | qoʻshimchasiz: yozdi, yozsa | qoʻshimchasiz, -di, -ti: yozgan, yozadi, yozyapti | -sin: yozsin |
| birinchi shaxs koʻplik | -k: yozdik, yozsak | -miz: yozamiz | -(a)ylik: yozaylik |
| ikkinchi shaxs koʻplik | -ngiz: yozdingiz, yozsangiz | -siz: yozasiz | -(i)ng, -(i)nglar: yozing, yozinglar |
| uchinchi shaxs koʻplik | -lar: yozdilar, yozsalar | -(di)lar: yozadilar, yozganlar | -sinlar: yozsinlar |
Birinchi tur qoʻshimchalari egalik qoʻshimchalariga oʻxshaydi va faqat -di (oʻtgan zamon) hamda -sa (shart mayli) dan keyin keladi. Ikkinchi tur -a/-y, -gan, -(i)b, -yap, -moqda, -(a)r, -moqchi shakllaridan keyin, shuningdek ot, sifat yoki son kesim boʻlganda qoʻshiladi. Uchinchi tur faqat buyruq-istak maylida ishlatiladi (batafsil — feʼl mayllari darsida).
Men bu kitobni oʻqiganman. Sen qayerga ketyapsan? Biz ertaga yoʻlga chiqmoqchimiz. Siz haqsiz. Men talabaman, ukam esa oʻquvchi.
Uchinchi shaxs va koʻplik
Uchinchi shaxs birlikda koʻpincha maxsus qoʻshimcha boʻlmaydi (yozdi, yozgan, yozar), hozirgi-kelasi zamonda -di (yozadi), -yap dan keyin -ti (yozyapti) qoʻshiladi. Uchinchi shaxs koʻpligi -lar bilan yasaladi: yozdilar, yozadilar. Ogʻzaki va badiiy nutqda uning oʻrnida birgalik nisbatidagi shakl ham koʻp ishlatiladi: Ular erta kelishdi. Ega jonsiz narsalarni bildirib, koʻplikda kelsa, kesim odatda birlikda boʻladi: Daraxtlar gulladi (gulladilar emas).
Hurmat shakllari
Bir kishiga hurmat bilan siz deb murojaat qilinadi va kesim ikkinchi shaxs koʻplikda boʻladi: Siz qachon keldingiz? Bir nechta kishiga sizlar deb murojaat qilinganda -ngizlar, -sizlar ishlatiladi: Sizlar qachon keldingizlar? Yoshi ulugʻ yoki hurmatli kishi haqida uchinchi shaxsda gapirilganda ham -lar qoʻshiladi: Ustozimiz keldilar. Rasmiy va mahalliylashtirilgan matnlarda oʻquvchiga faqat siz deb murojaat qilinadi.
Koʻp uchraydigan xatolar
| Xato | Toʻgʻri | Izoh |
|---|---|---|
| Men kecha keldi. | Men kecha keldim. | shaxs-son qoʻshimchasi tushib qolgan |
| Siz qayerga ketyapsan? | Siz qayerga ketyapsiz? | siz bilan sen shakli aralashgan |
| Biz bordimiz. | Biz bordik. | -di dan keyin birinchi tur: -k |
| Borsamiz, aytamiz. | Borsak, aytamiz. | -sa dan keyin ham -k |
| Xabarlar yuborildilar. | Xabarlar yuborildi. | jonsiz egada kesim birlikda |
Oʻzingizni tekshiring
Kesimning oxirgi qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichga qarang: u -di yoki -sa boʻlsa, birinchi tur qoʻshimchasi kelishi kerak, boshqa shakllarda — ikkinchi tur. Soʻng olmosh qoʻyib tekshiring: men — -m/-man, biz — -k/-miz, siz — -ngiz/-siz. Ega va kesimning moslashuvi kesim haqidagi darsda batafsil koʻrib chiqilgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
