UzLocal

Morfologiya · § 13

Feʼl zamonlari

Feʼl zamoni — harakatning nutq soʻzlanayotgan paytga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat undan oldin yuz berganmi, ayni paytda yuz beryaptimi yoki keyin yuz beradimi. Oʻzbek tilida uch zamon bor: oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon. Zamon aniqlik maylidagi feʼllarda ifodalanadi. Zamon koʻrsatkichi negizdan (boʻlsa, boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan) keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-di-m.

Zamonni qanday aniqlash mumkin

Zamon soʻroq va koʻrsatkich orqali aniqlanadi: nima qildi? nima qilgan? — oʻtgan zamon; nima qilyapti? — hozirgi zamon; nima qiladi? nima qilar? — kelasi zamon. Kecha, hozir, ertaga kabi payt soʻzlari ham yordam beradi. Ammo bitta shakl turli paytni bildirishi mumkin: boraman soʻzi “har kuni boraman” maʼnosida ham, “ertaga boraman” maʼnosida ham qoʻllanadi.

Oʻtgan zamon shakllari

Oʻtgan zamon shakllari (yozmoq feʼli)
ShaklKoʻrsatkichMisolMaʼnosi
Yaqin oʻtgan zamon-diyozdim, yozdisoʻzlovchi guvoh boʻlgan yoki aniq bilgan harakat
Uzoq oʻtgan zamon-gan (-kan, -qan); -gan ediyozganman, yozgan edinatija, hayotiy tajriba; boshqa oʻtgan harakatdan oldingi harakat
Oʻtgan zamon hikoya feʼli-(i)byozibman, yozibdikeyin bilingan, natijasidan yoki birovdan eshitilgan harakat
Oʻtgan zamon davom feʼli-(a)r edi; -(a)yotgan ediyozar edim, yozayotgan edioʻtmishda takrorlangan yoki davom etgan harakat

Kecha doʻstimga xat yozdim. Men Buxoroda ikki marta boʻlganman. Men kelganimda, poyezd ketgan edi. Qarasam, kechasi qor yogʻibdi. Bobom har oqshom ertak aytib berar edi.

-di bilan -gan farqini eslab qoling: yozdim harakat haqida oddiy xabar beradi, yozganman esa natija yoki tajribani taʼkidlaydi. -ib shaklida soʻzlovchi harakatni oʻzi koʻrmagan: uning oqibatini koʻrgan yoki birovdan eshitgan boʻladi. Edi toʻliqsiz feʼli qoʻshilib ham yoziladi: yozar edi — yozardi, yozgan edi — yozgandi.

Hozirgi zamon

Hozirgi zamon davom feʼli ayni paytda davom etayotgan harakatni bildiradi. Uning uch koʻrsatkichi bor: -yap — eng koʻp ishlatiladigani (yozyapman, oʻqiyapti); -moqda — rasmiy, ilmiy va publitsistik matnlarda (Shaharda yangi maktab qurilmoqda); -(a)yotir — asosan badiiy nutqda (Shamol esayotir). -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti qoʻshiladi: kelyapti.

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon

Hozirgi-kelasi va kelasi zamon shakllari
ShaklKoʻrsatkichMisolMaʼnosi
Hozirgi-kelasi zamonundoshdan keyin -a, unlidan keyin -yyozaman, oʻqiydiodatiy yoki boʻlajak harakat, umumiy haqiqat
Kelasi zamon gumon feʼli-(a)r; boʻlishsizi -masyozarman, yozmasehtimol tutilgan harakat
Niyat-moqchiyozmoqchimanrejadagi harakat; maktab grammatikasida koʻpincha maqsad mayli hisoblanadi

Men har kuni ishga piyoda boraman. Suv yuz darajada qaynaydi. Ertaga sizga qoʻngʻiroq qilaman. Balki kechqurun yomgʻir yogʻar.

Koʻp uchraydigan xatolar

Yozuvda -di qoʻshimchasi -ti ga almashmaydi: ketdi, aytdi (ketti, aytti — faqat talaffuz). -gan qoʻshimchasi k bilan tugagan negizga -kan, q bilan tugaganiga -qan shaklida qoʻshiladi: ekkan, chiqqan. -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti yoziladi: oʻqiyapdi emas, oʻqiyapti. Bir hikoya ichida zamonlarni asossiz aralashtirmang. Rus tilidan tarjimada har bir hozirgi zamonni -yap bilan bermang: “On rabotayet v banke” — U bankda ishlaydi (odatiy harakat), ishlayapti emas.

Oʻzingizni tekshiring

Feʼldan shaxs-son qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichni toping: oʻqi-gan-miz → -gan, oʻtgan zamon; bor-yap-siz → -yap, hozirgi zamon; kel-a-di → -a, hozirgi-kelasi zamon. Soʻng gapdagi payt soʻzlarini tekshirib, maʼnoni aniqlang. Shaxs-son qoʻshimchalari feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda koʻrib chiqilgan.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari