Morfologiya · § 13
Feʼl zamonlari
Feʼl zamoni — harakatning nutq soʻzlanayotgan paytga munosabatini koʻrsatuvchi grammatik kategoriya: harakat undan oldin yuz berganmi, ayni paytda yuz beryaptimi yoki keyin yuz beradimi. Oʻzbek tilida uch zamon bor: oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon. Zamon aniqlik maylidagi feʼllarda ifodalanadi. Zamon koʻrsatkichi negizdan (boʻlsa, boʻlishsizlik -ma qoʻshimchasidan) keyin, shaxs-son qoʻshimchasidan oldin turadi: yoz-ma-di-m.
Zamonni qanday aniqlash mumkin
Zamon soʻroq va koʻrsatkich orqali aniqlanadi: nima qildi? nima qilgan? — oʻtgan zamon; nima qilyapti? — hozirgi zamon; nima qiladi? nima qilar? — kelasi zamon. Kecha, hozir, ertaga kabi payt soʻzlari ham yordam beradi. Ammo bitta shakl turli paytni bildirishi mumkin: boraman soʻzi “har kuni boraman” maʼnosida ham, “ertaga boraman” maʼnosida ham qoʻllanadi.
Oʻtgan zamon shakllari
| Shakl | Koʻrsatkich | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| Yaqin oʻtgan zamon | -di | yozdim, yozdi | soʻzlovchi guvoh boʻlgan yoki aniq bilgan harakat |
| Uzoq oʻtgan zamon | -gan (-kan, -qan); -gan edi | yozganman, yozgan edi | natija, hayotiy tajriba; boshqa oʻtgan harakatdan oldingi harakat |
| Oʻtgan zamon hikoya feʼli | -(i)b | yozibman, yozibdi | keyin bilingan, natijasidan yoki birovdan eshitilgan harakat |
| Oʻtgan zamon davom feʼli | -(a)r edi; -(a)yotgan edi | yozar edim, yozayotgan edi | oʻtmishda takrorlangan yoki davom etgan harakat |
Kecha doʻstimga xat yozdim. Men Buxoroda ikki marta boʻlganman. Men kelganimda, poyezd ketgan edi. Qarasam, kechasi qor yogʻibdi. Bobom har oqshom ertak aytib berar edi.
-di bilan -gan farqini eslab qoling: yozdim harakat haqida oddiy xabar beradi, yozganman esa natija yoki tajribani taʼkidlaydi. -ib shaklida soʻzlovchi harakatni oʻzi koʻrmagan: uning oqibatini koʻrgan yoki birovdan eshitgan boʻladi. Edi toʻliqsiz feʼli qoʻshilib ham yoziladi: yozar edi — yozardi, yozgan edi — yozgandi.
Hozirgi zamon
Hozirgi zamon davom feʼli ayni paytda davom etayotgan harakatni bildiradi. Uning uch koʻrsatkichi bor: -yap — eng koʻp ishlatiladigani (yozyapman, oʻqiyapti); -moqda — rasmiy, ilmiy va publitsistik matnlarda (Shaharda yangi maktab qurilmoqda); -(a)yotir — asosan badiiy nutqda (Shamol esayotir). -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti qoʻshiladi: kelyapti.
Hozirgi-kelasi va kelasi zamon
| Shakl | Koʻrsatkich | Misol | Maʼnosi |
|---|---|---|---|
| Hozirgi-kelasi zamon | undoshdan keyin -a, unlidan keyin -y | yozaman, oʻqiydi | odatiy yoki boʻlajak harakat, umumiy haqiqat |
| Kelasi zamon gumon feʼli | -(a)r; boʻlishsizi -mas | yozarman, yozmas | ehtimol tutilgan harakat |
| Niyat | -moqchi | yozmoqchiman | rejadagi harakat; maktab grammatikasida koʻpincha maqsad mayli hisoblanadi |
Men har kuni ishga piyoda boraman. Suv yuz darajada qaynaydi. Ertaga sizga qoʻngʻiroq qilaman. Balki kechqurun yomgʻir yogʻar.
Koʻp uchraydigan xatolar
Yozuvda -di qoʻshimchasi -ti ga almashmaydi: ketdi, aytdi (ketti, aytti — faqat talaffuz). -gan qoʻshimchasi k bilan tugagan negizga -kan, q bilan tugaganiga -qan shaklida qoʻshiladi: ekkan, chiqqan. -yap dan keyin uchinchi shaxsda -ti yoziladi: oʻqiyapdi emas, oʻqiyapti. Bir hikoya ichida zamonlarni asossiz aralashtirmang. Rus tilidan tarjimada har bir hozirgi zamonni -yap bilan bermang: “On rabotayet v banke” — U bankda ishlaydi (odatiy harakat), ishlayapti emas.
Oʻzingizni tekshiring
Feʼldan shaxs-son qoʻshimchasini ajrating va undan oldingi koʻrsatkichni toping: oʻqi-gan-miz → -gan, oʻtgan zamon; bor-yap-siz → -yap, hozirgi zamon; kel-a-di → -a, hozirgi-kelasi zamon. Soʻng gapdagi payt soʻzlarini tekshirib, maʼnoni aniqlang. Shaxs-son qoʻshimchalari feʼlning shaxs-soni haqidagi darsda koʻrib chiqilgan.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
