UzLocal

Morfologiya · § 5

Egalik affikslari

Egalik affikslari — otga qoʻshilib, narsa, belgi yoki harakat qaysi shaxsga qarashli ekanini koʻrsatadigan qoʻshimchalar: kitobim, uying, maktabimiz. Affiks eganing shaxsi va soniga qarab oʻzgaradi, shuning uchun bitta soʻz shaklining oʻzi “kimniki?” degan savolga javob beradi. “Mening”, “sening”, “bizning” kabi olmoshlar odatda faqat taʼkid uchun qoʻshiladi.

Affikslar shakli

Egalik affikslari (kitob — undosh bilan, bola — unli bilan tugagan)
Shaxs-sonUndoshdan keyinUnlidan keyinMisol
birinchi shaxs birlik-im-mkitobim, bolam
ikkinchi shaxs birlik-ing-ngkitobing, bolang
uchinchi shaxs birlik-i-sikitobi, bolasi
birinchi shaxs koʻplik-imiz-mizkitobimiz, bolamiz
ikkinchi shaxs koʻplik-ingiz-ngizkitobingiz, bolangiz
uchinchi shaxs koʻplik-i, -lari-si, -lari(ularning) kitobi, kitoblari

Unli bilan boshlanuvchi toʻliq shakl (-im, -ing, -i, -imiz, -ingiz) undosh bilan tugagan asosga, qisqa shakl (-m, -ng, -si, -miz, -ngiz) esa unli bilan tugagan asosga qoʻshiladi. Egalar koʻp boʻlsa (uchinchi shaxs), -lari yoki olmosh bilan birga -i/-si ishlatiladi: ularning uyi, ularning uylari. Shu sababli “kitoblari” soʻzi ikki xil tushuniladi: “uning kitoblari” va “ularning kitobi (kitoblari)”; maʼnoni matn aniqlaydi. Ikkinchi shaxs koʻplik shakli bir kishiga hurmat bilan murojaat qilishda ham qoʻllanadi: Sizning fikringiz muhim.

Opam oʻqituvchi. Ukangning ismi nima? Doʻstimizning uyi shahar chetida. Yordamingiz uchun rahmat.

Asosdagi tovush oʻzgarishlari

Egalik affiksi qoʻshilganda ayrim soʻzlarning asosi oʻzgaradi va bu yozuvda ham aks etadi. Oxiri k yoki q bilan tugagan koʻp boʻgʻinli soʻzlarda unli bilan boshlanuvchi affiks oldidan k — g ga, q — gʻ ga aylanadi. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashma soʻzlarda undosh oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, baʼzi ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi unli tushib qoladi.

Egalik affiksi oldidan asos oʻzgarishi
HodisaMisollar
k → gyurak → yuragim, koʻylak → koʻylagi
q → gʻqishloq → qishlogʻimiz, tayoq → tayogʻi
oʻzgarmaydiyuk → yuki, huquq → huquqi, ishtirok → ishtiroki
unli tushishiogʻiz → ogʻzim, burun → burni, oʻgʻil → oʻgʻlim, shahar → shahrimiz
alohida holatsingil → singlim, lekin uchinchi shaxsda singlisi

Egalik, kelishik va affikslar tartibi

Ega alohida soʻz bilan aytilsa, u qaratqich kelishigida (-ning) turadi, qarashli narsa esa egalik affiksini oladi: mening ukam, akamning mashinasi. Qaratqich affiksi tushib qolishi mumkin — maktab hovlisi, Oʻzbekiston poytaxti, — ammo ikkinchi soʻzdagi egalik affiksi saqlanadi; bunday birikmalar haqida aniqlovchi darsida batafsil aytilgan. Egalik affiksi -lar dan keyin, kelishikdan oldin keladi: uy + lar + imiz + da = uylarimizda. Uchinchi shaxs shakliga kelishik toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻshiladi: uyiga, uyida, uyidan.

Koʻp uchraydigan xatolar

Eng koʻp xato toʻrt holatda uchraydi: birikmadagi ikkinchi soʻzning affiksini tushirib qoldirish; olmoshni affikssiz ishlatish; asos oxiridagi k va q ni oʻzgartirmaslik; egalikni kesimlik qoʻshimchasi bilan adashtirish. Oxirgisi talaffuzda bir xil: “Talabamiz gʻolib boʻldi” gapida -miz egalik affiksi, “Biz talabamiz” gapida esa kesimlik qoʻshimchasi. Ularni soʻzning gapdagi vazifasiga qarab ajrating.

Notoʻgʻri: “Oʻzbekiston poytaxt”, “mening kitob”, “qishloqim”, “yurakim”. Toʻgʻri: Oʻzbekiston poytaxti, mening kitobim, qishlogʻim, yuragim.

Oʻzingizni tekshiring

Soʻzni tahlil qilganda avval asosni ajrating, soʻngra affikslarni doimiy tartibda izlang: son, egalik, kelishik. Qoʻshimcha egalik ekaniga ishonch hosil qilish uchun soʻz oldiga qaratqich kelishigidagi mos olmoshni qoʻyib koʻring: daftarimda → mening daftarimda (daftar + im + da). Birikma tabiiy eshitilsa, bu egalik affiksi; tabiiy eshitilmasa, qoʻshimcha boshqa boʻlishi mumkin.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari