Morfologiya · § 5
Egalik affikslari
Egalik affikslari — otga qoʻshilib, narsa, belgi yoki harakat qaysi shaxsga qarashli ekanini koʻrsatadigan qoʻshimchalar: kitobim, uying, maktabimiz. Affiks eganing shaxsi va soniga qarab oʻzgaradi, shuning uchun bitta soʻz shaklining oʻzi “kimniki?” degan savolga javob beradi. “Mening”, “sening”, “bizning” kabi olmoshlar odatda faqat taʼkid uchun qoʻshiladi.
Affikslar shakli
| Shaxs-son | Undoshdan keyin | Unlidan keyin | Misol |
|---|---|---|---|
| birinchi shaxs birlik | -im | -m | kitobim, bolam |
| ikkinchi shaxs birlik | -ing | -ng | kitobing, bolang |
| uchinchi shaxs birlik | -i | -si | kitobi, bolasi |
| birinchi shaxs koʻplik | -imiz | -miz | kitobimiz, bolamiz |
| ikkinchi shaxs koʻplik | -ingiz | -ngiz | kitobingiz, bolangiz |
| uchinchi shaxs koʻplik | -i, -lari | -si, -lari | (ularning) kitobi, kitoblari |
Unli bilan boshlanuvchi toʻliq shakl (-im, -ing, -i, -imiz, -ingiz) undosh bilan tugagan asosga, qisqa shakl (-m, -ng, -si, -miz, -ngiz) esa unli bilan tugagan asosga qoʻshiladi. Egalar koʻp boʻlsa (uchinchi shaxs), -lari yoki olmosh bilan birga -i/-si ishlatiladi: ularning uyi, ularning uylari. Shu sababli “kitoblari” soʻzi ikki xil tushuniladi: “uning kitoblari” va “ularning kitobi (kitoblari)”; maʼnoni matn aniqlaydi. Ikkinchi shaxs koʻplik shakli bir kishiga hurmat bilan murojaat qilishda ham qoʻllanadi: Sizning fikringiz muhim.
Opam oʻqituvchi. Ukangning ismi nima? Doʻstimizning uyi shahar chetida. Yordamingiz uchun rahmat.
Asosdagi tovush oʻzgarishlari
Egalik affiksi qoʻshilganda ayrim soʻzlarning asosi oʻzgaradi va bu yozuvda ham aks etadi. Oxiri k yoki q bilan tugagan koʻp boʻgʻinli soʻzlarda unli bilan boshlanuvchi affiks oldidan k — g ga, q — gʻ ga aylanadi. Bir boʻgʻinli soʻzlarda va ayrim oʻzlashma soʻzlarda undosh oʻzgarmaydi. Bundan tashqari, baʼzi ikki boʻgʻinli soʻzlarda ikkinchi boʻgʻindagi unli tushib qoladi.
| Hodisa | Misollar |
|---|---|
| k → g | yurak → yuragim, koʻylak → koʻylagi |
| q → gʻ | qishloq → qishlogʻimiz, tayoq → tayogʻi |
| oʻzgarmaydi | yuk → yuki, huquq → huquqi, ishtirok → ishtiroki |
| unli tushishi | ogʻiz → ogʻzim, burun → burni, oʻgʻil → oʻgʻlim, shahar → shahrimiz |
| alohida holat | singil → singlim, lekin uchinchi shaxsda singlisi |
Egalik, kelishik va affikslar tartibi
Ega alohida soʻz bilan aytilsa, u qaratqich kelishigida (-ning) turadi, qarashli narsa esa egalik affiksini oladi: mening ukam, akamning mashinasi. Qaratqich affiksi tushib qolishi mumkin — maktab hovlisi, Oʻzbekiston poytaxti, — ammo ikkinchi soʻzdagi egalik affiksi saqlanadi; bunday birikmalar haqida aniqlovchi darsida batafsil aytilgan. Egalik affiksi -lar dan keyin, kelishikdan oldin keladi: uy + lar + imiz + da = uylarimizda. Uchinchi shaxs shakliga kelishik toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻshiladi: uyiga, uyida, uyidan.
Koʻp uchraydigan xatolar
Eng koʻp xato toʻrt holatda uchraydi: birikmadagi ikkinchi soʻzning affiksini tushirib qoldirish; olmoshni affikssiz ishlatish; asos oxiridagi k va q ni oʻzgartirmaslik; egalikni kesimlik qoʻshimchasi bilan adashtirish. Oxirgisi talaffuzda bir xil: “Talabamiz gʻolib boʻldi” gapida -miz egalik affiksi, “Biz talabamiz” gapida esa kesimlik qoʻshimchasi. Ularni soʻzning gapdagi vazifasiga qarab ajrating.
Notoʻgʻri: “Oʻzbekiston poytaxt”, “mening kitob”, “qishloqim”, “yurakim”. Toʻgʻri: Oʻzbekiston poytaxti, mening kitobim, qishlogʻim, yuragim.
Oʻzingizni tekshiring
Soʻzni tahlil qilganda avval asosni ajrating, soʻngra affikslarni doimiy tartibda izlang: son, egalik, kelishik. Qoʻshimcha egalik ekaniga ishonch hosil qilish uchun soʻz oldiga qaratqich kelishigidagi mos olmoshni qoʻyib koʻring: daftarimda → mening daftarimda (daftar + im + da). Birikma tabiiy eshitilsa, bu egalik affiksi; tabiiy eshitilmasa, qoʻshimcha boshqa boʻlishi mumkin.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
