Morfologiya · § 22
Soʻz yasalishi
Soʻz yasalishi — tilda mavjud soʻzlar va qoʻshimchalar asosida yangi leksik maʼnoli soʻz hosil qilish, shuningdek tilshunoslikning shu jarayonni oʻrganadigan boʻlimi. Hosil boʻlgan soʻz yasama soʻz, u yasalgan soʻz esa yasalish asosi deyiladi: ish → ishchi, gul → gulzor. Yasama soʻz lugʻatda alohida soʻz sifatida beriladi va koʻpincha boshqa soʻz turkumiga oʻtadi: tuz (ot) → tuzlamoq (feʼl), kuch (ot) → kuchli (sifat). Oʻzbek tilida soʻz yasashning toʻrtta asosiy usuli bor: affiksatsiya, soʻz qoʻshish, juftlash va qisqartirish.
Yasama soʻzni qanday ajratasiz
Yasama soʻz maʼnoli qismlarga boʻlinadi va uning maʼnosi shu qismlar orqali izohlanadi: ishchi — “ish bajaradigan odam”, tuzsiz — “tuzi yoʻq”. Tub soʻzni esa bunday boʻlib boʻlmaydi: tosh, qizil, kel. Soʻz yasovchi qoʻshimchani soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchadan farqlang: ishchi — yangi soʻz, ishni, ishda esa bitta “ish” soʻzining shakllari. Soʻzning tarkibi va qoʻshimcha turlari “Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar” darsida batafsil koʻrilgan.
1. Affiksatsiya — qoʻshimcha qoʻshish
Eng sermahsul usul: asosga soʻz yasovchi qoʻshimcha qoʻshiladi. Qoʻshimcha asos oldidan (be-, no-, ser- old qoʻshimchalari) yoki undan keyin (-chi, -li, -la kabi qoʻshimchalar) keladi; oʻzbek tilida soʻz yasovchilarning asosiy qismi asosdan keyin qoʻshiladi. Har bir qoʻshimcha maʼlum turkumdagi soʻzni hosil qiladi.
| Turkum | Qoʻshimchalar | Misollar |
|---|---|---|
| Ot | -chi, -kor, -dosh, -lik, -zor, -xona | ishchi, paxtakor, sinfdosh, doʻstlik, gulzor, darsxona |
| Sifat | -li, -siz, -iy (-viy), -gi, be-, no-, ser- | kuchli, tuzsiz, ilmiy, kuzgi, betartib, noaniq, serhosil |
| Feʼl | -la, -ay, -ar, -sa | ishlamoq, koʻpaymoq, oqarmoq, suvsamoq |
| Ravish | -cha, -an, -lab | oʻzbekcha, tasodifan, oylab |
Bir asos — bir necha soʻz: kuch → kuchli, kuchsiz, kuchaymoq; ish → ishchi, ishchan, ishsiz, ishlamoq.
2. Soʻz qoʻshish — qoʻshma soʻzlar
Ikki (baʼzan undan ortiq) asos birlashib, bitta tushunchani ataydigan soʻz hosil qiladi. Qoʻshma soʻzning maʼnosi koʻpincha qismlar maʼnosining oddiy yigʻindisi emas: belbogʻ, koʻzoynak. Qoʻshma ot va sifatlar, odatda, qoʻshib yoziladi. Qoʻshma feʼllar va tarkibli sonlar esa ajratib yoziladi: yordam bermoq, oʻn besh; bunday feʼllar haqida “Koʻmakchi feʼllar” darsiga qarang.
osh + xona → oshxona; tosh + baqa → toshbaqa; koʻz + oynak → koʻzoynak; hozir + javob → hozirjavob; lekin: qabul qilmoq — ajratib yoziladi.
3. Juftlash va 4. qisqartirish
Juftlashda maʼnosi yaqin, qarama-qarshi yoki oʻzaro bogʻliq ikki soʻz birikib, umumlashtirilgan maʼnoni bildiradi: ota-ona, aka-uka, kiyim-kechak, katta-kichik. Juft soʻzlar chiziqcha bilan yoziladi. Juft soʻzning bir qismi alohida ishlatilmasligi mumkin: “kiyim-kechak” dagi “kechak” mustaqil qoʻllanmaydi. Qisqartirishda soʻz birikmasining bosh harflari yoki boʻgʻinlaridan yangi soʻz hosil boʻladi: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti), OʻzMU (Oʻzbekiston Milliy universiteti). Harflardan tuzilgan qisqartmalar bosh harflar bilan yoziladi.
Koʻp uchraydigan xatolar
1) Soʻz shaklini yangi soʻz deb hisoblash: kitoblar — “kitob” soʻzining koʻplik shakli, kitobchi esa yangi soʻz. 2) Qoʻshma soʻzni ajratib, juft soʻzni qoʻshib yozish: “osh xona”, “otaona” emas — oshxona, ota-ona. 3) be- va -siz ni birga qoʻshish: “bemaʼnosiz” emas — bemaʼni yoki maʼnosiz. 4) katta-katta, sekin-sekin kabi takrorlarni yangi soʻz deb bilish: ular belgining kuchliligi yoki takrorlanishini bildiradi.
Oʻzingizni tekshiring. Soʻzni asos va qoʻshimchaga ajrating va maʼnosini asos orqali izohlab koʻring: gulzor = gul + -zor (“gul koʻp oʻsadigan joy”) — yasama ot; serhosil = ser- + hosil — yasama sifat; toshbaqa = tosh + baqa — qoʻshma soʻz; ota-ona — juft soʻz; BMT — qisqartma.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
