Morfologiya · § 8
Sifat darajalari
Sifat darajalari — belgining predmetda boshqa predmetlarga yoki odatdagi meyorga nisbatan qay darajada ekanini koʻrsatuvchi shakllar. Maktab grammatikasida uchta daraja ajratiladi: oddiy (katta), qiyosiy (kattaroq) va orttirma (eng katta, juda katta, qip-qizil) daraja. Daraja faqat asliy sifatlardan hosil boʻladi: oq, baland, shirin. “Yozgi”, “ilmiy”, “toshkentlik” kabi nisbiy sifatlar daraja bilan oʻzgarmaydi.
| Daraja | Ifodalanishi | Misollar |
|---|---|---|
| oddiy | qoʻshimchasiz | baland, shirin |
| qiyosiy | -roq; qiyos obyekti -dan, -dan koʻra, -ga qaraganda bilan | balandroq, undan balandroq |
| orttirma | eng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta; boʻgʻin takrori | eng baland, juda shirin, qip-qizil |
Oddiy daraja
Oddiy daraja belgini boshqa narsa bilan solishtirmasdan, odatdagi meyorida bildiradi va hech qanday qoʻshimcha olmaydi: baland togʻ, shirin qovun, tinch koʻcha. Lugʻatlarda sifat shu shaklda beriladi.
Qiyosiy daraja
Qiyosiy daraja -roq qoʻshimchasi bilan yasaladi: katta → kattaroq, yaxshi → yaxshiroq, kichik → kichikroq. Belgi nima bilan qiyoslansa, oʻsha soʻz chiqish kelishigida (-dan) yoki -dan koʻra, -ga qaraganda birikmasi bilan keladi. Qiyos obyekti boʻlsa, -roq tushib qolishi ham mumkin: Akam mendan katta. Qiyos obyekti boʻlmasa, -roq belgining bir oz ortiqligini bildiradi: Kattaroq koʻylak bormi? Farqni aniqlashtirish uchun ancha, bir oz, sal soʻzlari qoʻllanadi: ancha arzonroq, sal uzunroq.
Bugun kechagidan sovuqroq. Toshkentga qaraganda Samarqand kichikroq. Poyezd avtobusdan koʻra tezroq. Menga sal kengroq shim kerak.
Orttirma daraja
Orttirma daraja belgining eng yuqori darajada yoki meyordan ortiq ekanini bildiradi. U ikki yoʻl bilan hosil boʻladi. Leksik usulda sifat oldidan eng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta soʻzlari keladi: eng yaxshi, juda chiroyli, gʻoyat muhim, oʻta murakkab. “Eng” predmetni boshqa barcha predmetlardan ustun qoʻyadi, “juda”, “gʻoyat” esa belgini qiyossiz kuchaytiradi. Fonetik usulda sifatning birinchi boʻgʻini p yoki m tovushi qoʻshilib takrorlanadi: qizil → qip-qizil.
| Sifat | Orttirma shakl |
|---|---|
| qizil | qip-qizil |
| sariq | sap-sariq |
| qora | qop-qora |
| koʻk | koʻm-koʻk |
| yashil | yam-yashil |
| yangi | yap-yangi |
| dumaloq | dum-dumaloq |
| oq | oppoq (qoʻshib yoziladi) |
Bunday shakllar chiziqcha bilan yoziladi, faqat “oppoq” qoʻshib yoziladi. Ular asosan rang va shakl bildiruvchi sifatlarda uchraydi va har bir sifatdan yasalavermaydi. Ayrim darsliklarda toʻrtinchi — ozaytirma daraja ham ajratiladi: u belgining toʻliq emasligini bildiradi va -ish, -(i)mtir, -gʻish qoʻshimchalari bilan yasaladi: oqish, koʻkimtir, qoramtir, qizgʻish, sargʻish.
Koʻp uchraydigan xatolar
Daraja yasovchi ikki vositani birga ishlatmang: “eng kattaroq” emas, eng katta yoki kattaroq. Boʻgʻin takrorini ajratib yozmang va “oppoq”ni chiziqcha bilan yozmang: “qip qizil”, “op-poq” emas, qip-qizil, oppoq. Nisbiy sifatlardan daraja yasamang: “yozgiroq”, “toshkentlikroq” kabi shakllar yoʻq. Rus tilidagi “boleye udobniy” birikmasini soʻzma-soʻz “koʻproq qulay” deb emas, qoʻshimcha bilan qulayroq deb bergan maʼqul.
Oʻzingizni tekshiring
Darajani aniqlash uchun avval sifatda -roq, -ish yoki -(i)mtir qoʻshimchasi bor-yoʻqligini, soʻngra uning oldida eng, juda kabi soʻz yoki boʻgʻin takrori bor-yoʻqligini tekshiring. Masalan, “Bu xona ancha yorugʻroq” gapida yorugʻroq — qiyosiy daraja, “Osmon koʻm-koʻk” gapida koʻm-koʻk — orttirma daraja.
UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.
Boʻlimning barcha darslari
- §1Morfologiya nimani oʻrganadi
- §2Soʻz turkumlari
- §3Ot
- §4Son: -lar affiksi
- §5Egalik affikslari
- §6Kelishiklar
- §7Sifat
- §8Sifat darajalari
- §9Son
- §10Olmosh
- §11Feʼl
- §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
- §13Feʼl zamonlari
- §14Feʼlning shaxs-soni
- §15Feʼl nisbatlari
- §16Feʼl mayllari
- §17Sifatdosh
- §18Ravishdosh
- §19Ravish
- §20Koʻmakchilar
- §21Bogʻlovchi va yuklamalar
- §22Soʻz yasalishi
- §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
- §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
- §25Olmosh turlari
- §26Koʻmakchi feʼllar
- §27Harakat nomi
- §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
- §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari
