UzLocal

Morfologiya · § 8

Sifat darajalari

Sifat darajalari — belgining predmetda boshqa predmetlarga yoki odatdagi meyorga nisbatan qay darajada ekanini koʻrsatuvchi shakllar. Maktab grammatikasida uchta daraja ajratiladi: oddiy (katta), qiyosiy (kattaroq) va orttirma (eng katta, juda katta, qip-qizil) daraja. Daraja faqat asliy sifatlardan hosil boʻladi: oq, baland, shirin. “Yozgi”, “ilmiy”, “toshkentlik” kabi nisbiy sifatlar daraja bilan oʻzgarmaydi.

Darajalar va ularning yasalishi
DarajaIfodalanishiMisollar
oddiyqoʻshimchasizbaland, shirin
qiyosiy-roq; qiyos obyekti -dan, -dan koʻra, -ga qaraganda bilanbalandroq, undan balandroq
orttirmaeng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta; boʻgʻin takrorieng baland, juda shirin, qip-qizil

Oddiy daraja

Oddiy daraja belgini boshqa narsa bilan solishtirmasdan, odatdagi meyorida bildiradi va hech qanday qoʻshimcha olmaydi: baland togʻ, shirin qovun, tinch koʻcha. Lugʻatlarda sifat shu shaklda beriladi.

Qiyosiy daraja

Qiyosiy daraja -roq qoʻshimchasi bilan yasaladi: katta → kattaroq, yaxshi → yaxshiroq, kichik → kichikroq. Belgi nima bilan qiyoslansa, oʻsha soʻz chiqish kelishigida (-dan) yoki -dan koʻra, -ga qaraganda birikmasi bilan keladi. Qiyos obyekti boʻlsa, -roq tushib qolishi ham mumkin: Akam mendan katta. Qiyos obyekti boʻlmasa, -roq belgining bir oz ortiqligini bildiradi: Kattaroq koʻylak bormi? Farqni aniqlashtirish uchun ancha, bir oz, sal soʻzlari qoʻllanadi: ancha arzonroq, sal uzunroq.

Bugun kechagidan sovuqroq. Toshkentga qaraganda Samarqand kichikroq. Poyezd avtobusdan koʻra tezroq. Menga sal kengroq shim kerak.

Orttirma daraja

Orttirma daraja belgining eng yuqori darajada yoki meyordan ortiq ekanini bildiradi. U ikki yoʻl bilan hosil boʻladi. Leksik usulda sifat oldidan eng, juda, gʻoyat, nihoyatda, oʻta soʻzlari keladi: eng yaxshi, juda chiroyli, gʻoyat muhim, oʻta murakkab. “Eng” predmetni boshqa barcha predmetlardan ustun qoʻyadi, “juda”, “gʻoyat” esa belgini qiyossiz kuchaytiradi. Fonetik usulda sifatning birinchi boʻgʻini p yoki m tovushi qoʻshilib takrorlanadi: qizil → qip-qizil.

Boʻgʻin takrori bilan yasalgan shakllar
SifatOrttirma shakl
qizilqip-qizil
sariqsap-sariq
qoraqop-qora
koʻkkoʻm-koʻk
yashilyam-yashil
yangiyap-yangi
dumaloqdum-dumaloq
oqoppoq (qoʻshib yoziladi)

Bunday shakllar chiziqcha bilan yoziladi, faqat “oppoq” qoʻshib yoziladi. Ular asosan rang va shakl bildiruvchi sifatlarda uchraydi va har bir sifatdan yasalavermaydi. Ayrim darsliklarda toʻrtinchi — ozaytirma daraja ham ajratiladi: u belgining toʻliq emasligini bildiradi va -ish, -(i)mtir, -gʻish qoʻshimchalari bilan yasaladi: oqish, koʻkimtir, qoramtir, qizgʻish, sargʻish.

Koʻp uchraydigan xatolar

Daraja yasovchi ikki vositani birga ishlatmang: “eng kattaroq” emas, eng katta yoki kattaroq. Boʻgʻin takrorini ajratib yozmang va “oppoq”ni chiziqcha bilan yozmang: “qip qizil”, “op-poq” emas, qip-qizil, oppoq. Nisbiy sifatlardan daraja yasamang: “yozgiroq”, “toshkentlikroq” kabi shakllar yoʻq. Rus tilidagi “boleye udobniy” birikmasini soʻzma-soʻz “koʻproq qulay” deb emas, qoʻshimcha bilan qulayroq deb bergan maʼqul.

Oʻzingizni tekshiring

Darajani aniqlash uchun avval sifatda -roq, -ish yoki -(i)mtir qoʻshimchasi bor-yoʻqligini, soʻngra uning oldida eng, juda kabi soʻz yoki boʻgʻin takrori bor-yoʻqligini tekshiring. Masalan, “Bu xona ancha yorugʻroq” gapida yorugʻroq — qiyosiy daraja, “Osmon koʻm-koʻk” gapida koʻm-koʻk — orttirma daraja.

UzLocal maʼlumotnomasi. Iqtibos keltirganda ushbu sahifaga havola bering.

Boʻlimning barcha darslari

  1. §1Morfologiya nimani oʻrganadi
  2. §2Soʻz turkumlari
  3. §3Ot
  4. §4Son: -lar affiksi
  5. §5Egalik affikslari
  6. §6Kelishiklar
  7. §7Sifat
  8. §8Sifat darajalari
  9. §9Son
  10. §10Olmosh
  11. §11Feʼl
  12. §12Boʻlishli va boʻlishsiz shakl
  13. §13Feʼl zamonlari
  14. §14Feʼlning shaxs-soni
  15. §15Feʼl nisbatlari
  16. §16Feʼl mayllari
  17. §17Sifatdosh
  18. §18Ravishdosh
  19. §19Ravish
  20. §20Koʻmakchilar
  21. §21Bogʻlovchi va yuklamalar
  22. §22Soʻz yasalishi
  23. §23Oʻzak, negiz va qoʻshimchalar
  24. §24Son turlari: sanoq va tartib sonlar
  25. §25Olmosh turlari
  26. §26Koʻmakchi feʼllar
  27. §27Harakat nomi
  28. §28Undov, taqlid va modal soʻzlar
  29. §29Morfologik tahlil tartibi: soʻzni tahlil qilish namunalari